ayod dhaumya

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यका दुई नयाँ पुस्तक-कृतिहरु प्रकाशित

2011-09-18T23:19:00.000-07:00

अधिकारी, निर्मलमणि । वि.सं. २०६८ । संचार मीमांसा । काठमाडौं : मिडिया एजुकेटर्स एसोसिएसन अफ् नेपाल ।

अधिकारी, ‘आयोदधौम्य’ निर्मलमणि । वि.सं. २०६८ । जीवन : अन्तर्दृष्टि (खण्डकाव्य) । तनहुँ : तरङ्ग साहित्यिक अभियान ।

बुझ र फर्क (वि.सं. २०४९ मा राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार)

2011-01-13T22:18:00.000-08:00

बुझ र फर्क
कवि - आयोदधौम्य (निर्मलमणि अधिकारी)

उजाड बनेको छ पृथ्वी
नीरस र फूङ्ग नेपाल -
कतै नदीमा बगरै-बगर टल्कने त होइन,
मानिसहरुको जीजीविषा धप्धप् बलेर
खरानी त हुन्न हाम्रो संसार !
ए मान्छे हो,
रोक आफैंलाई डढाउन खोज्ने हातहरु,
पछि फर्काऊ विष कुण्डतिर बढेका
तिम्रा ती खुट्टाहरु;
रुखसँग आत्मियता राखेर हेर,
यसका रत्याउने गीतका तालमा नाच त,
त्यसपछि तिम्रा हातहरु
ममतामयी नारीलेझैं
रुखलाई संरक्षण गर्न प्रयोग गर,
भविष्यमाथि बन्चरो नहान,
बुझ र फर्क -
हरित नेपालतर्फ ।
वि.सं. २०४९ मा राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार पाउन सफल यो कविता ऋचा, २०४९ कार्तिकमा प्रकाशित छ ।

कृति - जीवन : अन्तर्दृष्टि । विधा - खण्डकाव्य । कवि - 'आयोदधौम्य' निर्मलमणि अधिकारी । प्रकाशक - तरङ्ग साहित्यिक अभियान । प्रथम संस्करण - वि.सं. २०६७

2010-12-03T01:11:00.000-08:00

कृति - जीवन : अन्तर्दृष्टि । विधा - खण्डकाव्य । कवि - 'आयोदधौम्य' निर्मलमणि अधिकारी । प्रकाशक - तरङ्ग साहित्यिक अभियान । प्रथम संस्करण - वि.सं. २०६७ (सन् २०१०) ।

'जीवन-सत्य'लाई बुझ्ने प्रयत्नरुपी यात्रालाई नै यस खण्डकाव्यको विषय-वस्तु बनाइएको छ । रुनु, हाँस्नु, रुनु-हाँस्नु, हाँस्नु-रुनु आदिलाई जीवन-भोगाइका अनेक आयामका प्रतीकका रुपमा यस खण्डकाव्यमा प्रयोग गरिएको छ । यी अवधारणाका मद्दतले जीवनका विविध पक्षहरुलाई प्रतिनिधित्व गराइएको छ । सक्कली जीवन अर्थात् 'जीवन-सत्य' भनेको 'आत्मसाक्षात्कार' नै हो भन्ने निष्कर्षमा यो कृतिको समापन हुन्छ ।
व्यक्ति एक्लै जन्मिन्छ; तर तत्क्षण सामाजिक सम्बन्धका साजालको एक अंशका रुपमा परिणत हुन्छ । माता-पितासँगको सम्बन्धको तन्तुबाट जोडिएर सारा ब्रह्माण्डसँग साइनो जोड्छ व्यक्तिले । प्रतिक्षण सामाजिकीकरणको साँचोले उसलाई यो वा त्यो रुपमा ढाल्न परीक्षण गरिरहेको हुन्छ । भौतिक मानसिक आध्यात्मिक सबै आयाममा समाज-निर्देशित मापदण्डमा बाह्य र आभ्यन्तरिक यात्रालाई गतिमान गराउने क्रममा रहने उक्त व्यक्ति समाजमा निहीत विविधता र तिनका फरक दाबी दिग्दर्शन अभिप्रेरणा आदिले रनभुल्ल हुने सम्भावना अत्यधिक रहन्छ । यही फेरोमा आफ्नो जीवनको 'सत्य' गन्जागोल भएको अवस्थामा पनि सहजै जीवन बाँच्न सक्नेहरु पनि अवश्यै छन् यो संसारमा; तर कतिपयलाई चित्त बुझ्दैन र जीवनको अर्थ खोज्ने यात्रा प्रवाहमान हुन्छ । बाढीसँगै बगेको सिन्को वा हूरीसँगै बतासिएको पत्करझैँ जीवन बाँच्ने नियतिमै अल्झेका हुन्छन् कतिपय; तर जीवनको अर्थ खोज्ने यात्रामा अघि बढ्नेहरु आफ्नो मानक आफैँ निर्धरण गर्न चाहन्छन् ।
प्रस्तुत खण्डकाव्यको मूल पात्र कोही एक मानव व्यक्ति को जीवनयात्रा साधारण मानिसको जीवनयात्रा होइन; यो त 'जीवन-सत्य'को खोजीको प्रतिबिम्बन हो । अन्ततोगत्वा व्यक्तिले आफ्नो जीवनलाई आफैँले बुझ्ने विधि निरुपण गर्छ । 'साक्षात्कार'को तहमा साधन र साध्य, ध्यान र ध्येय, विधि र विधाता, नाम र नामीबीच एकत्व हुने विश्वदृष्टिकोण/जीवनदर्शनमा विश्वास गर्ने भएकाले त्यसपछि खण्डकाव्यमा केही थप्नु पर्ने आवश्यकता नदेखिएको हो । यसरी यस कृतिमा मानवजीवनको आरम्भदेखि उठान गरेर जीवनयात्रालाई एक समुचित निष्कर्षसम्म पुर्याइएको छ ।

.....

Back-cover of the book contains the following:
प्रस्तुत कृतिका सर्जक हुन् - 'आयोदधौम्य' निर्मलमणि अधिकारी । नेपालको तनहुँ जिल्ला छाङ्ग गा.वि.स.-४ पिपलटारमा वि.सं. २०३३ मा जन्मेका निर्मलमणि अधिकारी 'आयोदधौम्य' को नवौँ प्रकाशित खण्डकाव्य हो यो । यसअघि टोकाहा, वीराङ्गना शूरप्रभा, क्षात्रमूर्ति जना, भूकम्पका खण्डहरहरु, असन्तोषी पानाहरु, आकाश यसरी खुल्छ, नियमित कथा यही संसारको र लक्ष्यवेध शीर्षकमा उनका खण्डकाव्यहरु प्रकाशित भइसकेका छन् । समष्टिमा साहित्य, संस्कृति, दर्शन, संचार, पत्रकारिता आदि विधामा गरी उनका करिब ३० वटा पुस्तक-कृतिहरु प्रकाशित भइसकेका छन् । साथै अधिकारीद्वारा लिखित दर्जनौँ शोधलेख एवम् सयौँ विश्लेषणात्मक लेखहरु पनि प्रकाशित छन् ।
अधिकारी तरङ्ग साहित्यिक अभियान (वि.सं. २०५२) का संस्थापक एवम् अध्यक्ष, नेपाली भाषा-संस्कृति परिषद् (वि.सं. २०५४) का संस्थापक महासचिव र युग निर्माण अभियान (वि.सं. २०५८) का संस्थापक अध्यक्ष हुन् । उनी मिडिया एजुकेटस्र एसोसिएसन अफ् नेपाल (वि.सं. २०६४) का पनि अध्यक्ष हुन् । यिनका अतिरिक्त स्थानीय, राष्ट्रिय, क्षेत्रीय तथा वैश्विक तहका अनेक संस्थाहरुमा पनि उनको संलग्नता रहेको छ ।
वि.सं. २०६३ देखि उनी काठमाण्डौ विश्वविद्यालय, भाषा तथा आमसाचार विभागमा प्राध्यापन गर्छन् । त्यसअघि उनी मदन भण्डारी मेमोरियल कलेज काठमाडौँमा पत्रकारिता तथा आमसंचार विभागका प्रमुख थिए । विगतमा उनले तनहुँस्थित माध्यमिक विद्यालयहरु र काठमाण्डौँस्थित उच्चमाध्यमिक विद्यालयहरुमा अध्यापन पनि गरेका थिए ।
निर्मलमणि अधिकारीले अनेक सम्मान पुरस्कार तथा फेलोसिप पाएका छन् । उनलाई नेपाल जेसिज राष्ट्रिय समितिले सन् २००८ मा वर्ष व्यक्ति घोषणा गरी स्वर्णपदकसहित सम्मान गरेको थियो भने सन् २००३ मा संयुक्त राज्य अमेरिकास्थित फोरम् फर् इन्टरफेथ् सोलिडारिटीले धार्मिक विषयवस्तुमा लेख्ने विश्वकै प्रभावशाली लेखकका रुपमा सम्मान गरेको थियो । उनले राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार (वि.सं. २०४९) एवम् राष्ट्रिय निबन्ध प्रतियोगितामा स्वर्णपदक (वि.सं. २०५३) र प्रथम पुरस्कार (वि.सं. २०५४) पनि जितेका थिए । अधिकारीलाई देश/विदेशका विभिन्न संस्थाले हिन्दू भ्वाइस फेलोसिप (सन् २०१०-२०१२), चौतारी मिडिया फेलोसिप (सन् २०१०), स्वामी विवेकानन्द पारितोषिक (सन् २००९), उत्कृष्ट युवा पुरस्कार (सन् २००९), शुक्ला गण्डकी सम्मान (वि.सं. २०६०), हरफ साहित्यिक सम्मान (वि.सं. २०६१) आदि प्रदान गरेका छन् ।

आयोदधौम्यद्वारा वि. सं. २०५० लेखिएको एक टुक्रो

2010-11-12T00:24:00.000-08:00

प्रीति-गान

लेख्न खोजेको थिएँ कविता नै
तर बनेछ यो त
तिम्रै कहानी ।
हेर मेरा आँखामा-
यहाँ महाकाव्यहरु प्रवाहित भइरहेछन्
तिम्रै,
फगत् तिम्रै ।
मेरा हरेक श्वास-प्रश्वासमा
आरोह-अवरोह तिम्रै प्रीतिगानका;
आहा ! धड्कनमा पनि त तिमी नै छौ ।

सम्झना छ मनभित्र (२०५४-७-२८)

2010-09-22T00:36:00.000-07:00

न त केहि चिनो न छ साथमा फोटो
दिन साह्रै लामो लामो रात साह्रै छोटो

एक झलक् पाउनपनि नसकेको धेरै भयो
मनको कुरो खोल्ने इच्छा हाय मनमै रह्यो

तिमी भयौ नदी उता यता पारी परिएछ
सपनीको सुखान्त नि झस्काइले हरिएछ

फोटो भए हेर्थें छैन साथ्मा केही
सम्झना छ मनभित्र आँखाभरी त्यही ॥
२०५४-७-२८

माया माया भन्दाभन्दै (२०५४-८-१५)

2010-09-01T21:28:00.000-07:00

माया माया भन्दाभन्दै सुकिसक्यो काया
आफैलाई छोडूँ छोडूँ भन्छ आफ्नै छाया

मन उड्यो कता कता सिमलको भुवा
रुँदारुँदै रित्तिन्छ कि आँसूको यो कुवा

जतिखेर जतिबेला पनि तिम्रै फिक्री
बाँधिसक्यौ यो मनलाई माया बनी सिक्री

तिमीबिना केही छैन फगत् हुन्छ शुन्य
हृदयलाई बुझ तिमी माया गरी पुण्य

कतै छोडिजाने हौकि पर्दैछ नि भ्रान्ति
तिमीबिना हाय संसार हाय हाय शान्ति ॥
२०५४-८-१५

आफ्नै-आफ्नै सपना बोकेका दुई पुस्तासँग

2010-06-29T22:58:00.000-07:00

मलाई परिवारका दुई पुस्ताले आ-आफ्नै तवरले प्रशिक्षित गर्नु भएको थियो । मेरा पिताजी र मेरा दाई दुईजनासँगबाट मैले बिल्कुलै फरक-फरक विधाहरु पढ्न पाएको थिएँ । उहाँहरु दुबैसँग आफ्नै-आफ्नै सपना थिए र ती अधूरा-अपूरा सपनालाई विपनामा साकार गर्न उहाँहरु दत्तचित्त हुनुहुन्थ्यो । ती दुबै कल्पनामा ऐक्यतापनि थियो ।

सनातन हिन्दूधर्मशास्त्रका प्रकाण्ड विद्वान धार्मिक प्रकृतिका अनि आफ्ना अडानमा अत्यन्तै दृढ रहने स्वभावका पिताजी पण्डित रुद्रमणि (उहाँकी आमा अर्थात् मेरी हजुरआमाले दिनुभएको नामचाहिँ “चिरंजीवि”) र एक अक्षर पनि नचिन्नुभएकी, साह्रै दयालु-मायालु अनि अत्यन्तै परिश्रमी आमा – रमादेवी (उहाँको नाम माइतीमाचाहिँ “सीता”) को प्यारो छोरो म । मेरा माता-पितालाई के विश्वास रहेको थियो भने मेरो जन्म भगवान्को प्रसाद स्वरुप भएको हो । एक वर्षसम्म नित्य भगवद्-पूजन पश्चात् मेरो जन्म भएको भन्ने कुरा उहाँहरुले मलाई धेरैपल्ट बताउनु भएको छ । त्यसैकारणले पनि होला सानैदेखि मेरो विशेष ख्याल राखिएको थियो ।
पिताजीका छोराहरु तत्कालीन परिवेश अनुरुप सुपठित भएतापनि उहाँहरुले पिताजीको आफ्नो विद्या अर्थात् सनातन हिन्दू धर्मशास्त्र नपढी नयाँ सरकारी शिक्षा हासिल गरेको हुँदा मेरा पिताजीलाई आफ्नो शेष पछि परम्परा कसले थाम्ने भन्ने सवालले टोकिरहेको थियो ।
छोराहरुलाई संस्कृत शिक्षा दिन उत्कट इच्छा-आकांक्षा हुँदाहुँदैपनि कतै संस्कृत पढेकै कारणले जागिर नपाएर भविष्यमा आफ्ना सन्तानले दुःख-कष्ट पाउने पो हुन्कि भन्ने आशंका पनि भएकाले उहाँका छोरा-छोरीको शिक्षादीक्षा सरकारी विद्यालयमार्फत् नै भयो । अर्को उत्तिकै उल्लेख्य पक्ष केपनि होभने मेरा दाजुहरुमध्ये कतिपयले स्वयम् नै पिताजीको जस्तो जीवन-दर्शन र मान्यताप्रति व्यावहारिक तवरलेनै अनास्था प्रकट गरिदिएर पिताजीको आफ्नो सन्तानलाई संस्कृत धार्मिक शिक्षा दिने इच्छा-आकांक्षामाथि तुसारापात गरिदिनु भएको थियो । पिताजीले जे-जे नगरिदिए हुन्थ्यो जे-जे नखाइदिए हुन्थ्यो इच्छा राख्नुहुन्थ्यो त्यही-त्यही गर्दिने/खाइदिने सन्तानका कारण कहिलेकाहिँ पिताजी साह्रै निराश एवं दुःखी भएको मैले देखेको छु । अब पिताजीको आशा ममाथि थियो । उहाँ “भगवद्कृपावश जन्मेको” पुत्रलाई आफ्नो बिँडो थाम्ने उत्तराधिकारीका रुपमा हेर्नुहुन्थ्यो । उहाँको आशा ममाथि थियो भन्नुको अर्थ केभने उहाँ मलाई आफूजस्तै ‘पण्डित’ बनाउन चाहनुहुन्थ्यो । यतिमात्रै होइन नि उहाँ मेरालागि आधुनिक शिक्षा दिने कुरामा त झन् बढी सचेत हुनुहुन्थ्यो । उहाँको इच्छा केभने म विद्यालयमा आधुनिक शिक्षा हासिल गरुँ र घरमाचाहिँ परम्परागत शिक्षा । अर्थात् उहाँको चाहना थियो- छोरोले दुबै ‘विद्या’ पढोस् – अंग्रेजी पनि र संस्कृत पनि । छोरोले एकैचोटी दुई-दुईतर्फको पढाइ थाम्नसक्छ भन्नेमा अचम्मसँग विश्वस्त हुनुहुन्थ्यो मेरा पिताजी । माध्यमिक विद्यालयस्तरमा पढ्दासम्म एस.एल.सी. पास हुँदाको बेलासम्म उहाँको विश्वासलाई मैले कायम राखेको पनि थिएँ । पछिचाहिँ मेरो पढाइ पहिलेजस्तो रहेन ।
मेरा दाजु हुतमणिकोबारेमा कुरा गर्दा उहाँ प्रविणता प्रमाणपत्र (आई.ए.) तहको पढाइ सक्दानसक्दै गाउँको प्राथमिक विद्यालयमा शिक्षक भएर बस्नु परेको थियो । मलाई के लाग्थ्यो भने परिस्थितिले उहाँमाथि ठूलो अन्याय गरेको थियो ।
पिताजीका तीनवटी श्रीमतीतर्फका तीन परिवार भएकाले सबै एकै ठाउँमा बस्न सम्भव थिएन । छुट्टाभिन्न हुँदाखेरीमा एक त हामी कान्छीतर्फका सन्तान भएकाले साना थियौं; जेठी र माइली आमातर्फका दाजुहरु त जागिरे भएकाले नियमित आम्दानीको बाटो थियो -यदि पिताजी नहुने होभने हाम्रो त बिचल्ली नै हुन्थ्यो; अनि यसका अतिरिक्त उहाँहरुबाट पिताजीको जीवन-दर्शनप्रति द्रोह गरिएकालेपनि स्वभावतः पिताजी हामीसँग बस्नुभएको थियो । उमेरमा अतिनै पौरखी भएतापनि पिताजीको वृद्धावस्थालाई विचार गर्दा मेरो दाजुले घर-व्यवहार सम्हाल्नु परेको थियो ।
दाई १८ वर्ष पुग्दानपुग्दै गृहस्थीले पुरै किच्यो र महान् सम्भावना बोकेको एउटा युवा त्यत्तिकै कुण्ठित भयो । जसरी मलाई अवसर मिल्यो त्यो अवसर मेरो दाईलाई मिलेको भए आज म जे छु त्योभन्दा धेरै उपलब्धि मेरो दाजुले हासिल गर्नुहुनेथियो भन्नेमा म सधैं विश्वस्त छु । उहाँको प्रतिभाको समुचित उपयोग हुन नसकेकोमा मलाई सदा खेद छ । मेरा पिताजीको महान् प्रतिभा एवं विराट विद्वत्ता र योगदान पनि यो समाजले जति चिन्नुपर्ने हो त्यति चिन्न सकेन । पिताजी घर-व्यवहारमा यति धेरै अल्मलिनु पर्योकि उहाँभन्दा निकै निम्न प्रतिभा र योग्यता भएकाहरु नक्कली मुजुर भएर नाचिरहन पाइरहे । मेरा जेठाबाठा दाजुहरुले पिताजीलाई सघाइदिएकाभए स्थिति अर्कै हुनेथियो भन्ने मेरो मनमा शैशवावस्था देखिनै परेको छ । अनेक पक्षबाट पिताजीलाई काँध थाप्न पाएकोमा मलाई सन्तोष छ ।
मेरो दाजुले आफ्नो इच्छा-आकांक्षालाई त्यसै गुट्मुट्याएर घर-व्यवहारमा अल्मलिनु पर्यो तर उहाँको हार्दिक इच्छा आफ्नो पि्रय भाइलाईचाहिँ जसरीपनि उन्नति-प्रगतिको शिखरमा पुर् याउनेमा दृढ थियो । त्यसकारण शिशु अवस्थाबाटनै उहाँले मेरो पढाइ-लेखाइमा विशेष ध्यान पुर्याउनुभयो । मेरा दिदीहरु -भारती र बिस्नु-सँगपनि मैले केही पढेको त हुँदोहुँ तर अहिले मलाई सम्झना छैन । आमाको सम्बन्धमा मैले आरम्भमै भनिसकेको छु एक अक्षर पनि नचिन्नु भएकी भनेर । तर आफू नपढेपनि छोरा-छोरीलाई पढाउने कुरामा आमा यति धेरै ध्यान पुर् याउनु हुन्थ्योकि बर्णन गरिसाध्य छैन । ज्ञान-आर्जननिमित्त एकदमै उपयुक्त वातावरण भएको घर थियो हाम्रो ।
मलाई परिवारका दुई पुस्ताले आ-आफ्नै तवरले प्रशिक्षित गर्नु भएको थियो । मेरा पिताजी र मेरा दाई दुईजनासँगबाट मैले बिल्कुलै फरक-फरक विधाहरु पढ्न पाएको थिएँ । उहाँहरु दुबैसँग आफ्नै-आफ्नै सपना थिए र ती अधूरा-अपूरा सपनालाई विपनामा साकार गर्न उहाँहरु दत्तचित्त हुनुहुन्थ्यो । ती दुबै कल्पनामा ऐक्यतापनि थियो ।

घर नै पहिलो पाठशाला

2010-06-23T23:14:00.000-07:00

निर्मलमणि अधिकारी (आयोदधौम्य) द्वारा लिखित, अप्रकाशित-आत्मकथाबाट झिकिएको एक अंश

भनिन्छकि घर नै पहिलो पाठशाला हो । यो कुरा मेरोबारेमा राम्ररी लागू हुन्छ । मेरो वैचारिक यात्रा अर्थात् विचारको निर्मल-यात्राको आरम्भ विन्दुमा पुग्नकालागि मेरो पारिवारिक चर्चाबाटै कुरो शुरु गर्नुपर्ने हुन्छ । मेरो के विश्वास रहिआएको छभने प्रत्येक शिशु विशेष संभावनाहरुका साथमा जन्मेको हुन्छ र उसको सफलता वा असफलतामा यस धर्तीमा ऊ जन्मेपछि उसले पाउने अवसरहरुले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका हुन्छन् । यदि म कुनै कुरामा सफल ठानिएँछु भने त्यसको श्रेय पिता-माता, दाजु, घर-परिवार तथा गुरुजनलाई नै दिन्छु म । असफलताहरुचाहिँ मेरा आफ्ना कमाइ हुन् र यिन्लाई म कदाचित् कसैसँग पनि भागबण्डा लगाउन चाहन्नँ ।
विचारको द्वन्द्वबाट पार नपाइकन कुनै विचारकले आफ्नो मौलिक विचार विकसित गर्न सकेको छैन र भविष्यमा पनि प्रत्येक विचारकले विचारको द्वन्द्वात्मक प्रकि्रयाबाट पार पाएपछिमात्र आफूलाई एउटा विचारकका रुपमा प्रस्तुत गर्न सक्नेछ । यसमा कुनै परमतत्व वा ईश्वरीय अनुकम्पाको अनुभूति पनि कोही-कोहीले गर्दछन् । म आफूलाई त्यस्तो भाग्यमानीका रुपमा पाउँदा गौरवान्वित छु । मेरो आफ्नो विचारयात्राको सन्दर्भमा कुरा गर्दा सौभाग्यवश पारिवारिक पृष्ठभूमिका कारणले गर्दा शैशवकाल देखि नै मेरो बाटो करिब-करिब यही थियो । हो यदाकदा केही आरोह-अवरोह नआएका होइनन् । कतिपय समयमा म आफ्नो मूलबाटोभन्दा केही टाढा रुमल्लिएको र नजाने गाउँको बाटोमा रल्लिएको थिइनँ भनेर ठोकुवा म गर्न सक्दिनँ । विचार-मन्थनको लामो प्रकृया पार गरेरै ममा दृढता आएको हो । पछुताउन पर्नेगरी बाटो नबिराएको भएतापनि विचारको द्वन्द्वमा खारिनचाहिँ परेकै हो । तर सौभाग्यवश मेरो पारिवारिक पृष्ठभूमिका कारण मैले उचित दिग्दर्शन पाइरहेँ र विचारको द्वन्द्वात्मक यात्रामा मेरो डुङ्गा डुबेन ।
बाटाहरु धेरै हुन्छन् । ती मध्ये कतिपय सुबाटा हुन्छन् भने कतिपय कुबाटा पनि हुन्छन् । यदि आन्तरिक प्रकाशको उज्यालोले हामी प्रकाशित भइसकेका छौं भने सुबाटाहरुमध्ये पनि सर्वाेत्तमचाहिँ बाटो रोज्न कठिनाइ पर्दैन । तर आन्तरिक रुपमा पनि अँध्यारोमा भ्रमित हुने अनि बाह्य तवरमा पनि गलत दिग्दर्शकका फेला परियो भने त खत्तमै हुनजान्छ । दिग्दर्शनको आवश्यकता मानिसलाई करिब-करिब उसको जन्मकालदेखिनै आवश्यकता पर्दछ । त्यसैले त घर-परिवारको महत्व अनुपमेय रहेको हो । कतिपय व्यक्तिहरु पारिवारिक कुसंस्कारवश गलत कार्य गरिरहेका भएतापनि सद्गुरुका कृपावश सही बाटोमा आइपुग्न पनि सक्छन् जस्तोकि वाल्मिकी तथा अंगुलिमाल जस्ता उदाहरण हामीसँग छन् । तर ती त भाग्यशाली थिए र पो पछि सद्गुरु फेला पारे । अन्यथा पारिवारिक वा सामाजिक संस्कार नमिलेको अवस्थामा सही दिग्दर्शक फेला पार्नु असंभवप्रायः नै हुन्छ । तसर्थ सकेसम्म घर-परिवारमै र त्यो सम्भव नभएतापनि पाठशाला यानेकि विद्यालयमा त नयाँ पुस्ताका निमित्त उचित संस्कारको समुचित शिक्षा दिनै पर्दछ ।
मेरो अनुभवमा त विद्यालय/क्याम्पसमा गएपछि पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट प्राप्त संस्कार समेत बिग्रन सक्ने स्थिति मैले देखेको छु । मेरो र मेरा दाजु-भाइ-दिदीका व्यक्तिगत आचार-व्यवहारमा यदि िकंचित् मात्रपनि संस्कारहीनताको संकेत छभने त्यसलाई विद्यालय/क्याम्पस वा यस्तै सार्वजनिक स्थानमा पुगिसकेपछिको कमाइ भन्ने जाने हुन्छ । नत्र हाम्रो पहिलो पाठशाला अर्थात् हाम्रो घरबाट हामीले गलत संस्कार प्राप्त गर्ने क्षीण संभावना समेत थिएन । हामीलाई के सही र के गलत भनेर चिन्न सक्ने बनाइएको थियो ।

प्रशान्त महासागरलाई

2010-05-22T22:00:00.001-07:00

प्रशान्त महासागरलाई (कविता)
--- निर्मलमणि अधिकारी

प्रशान्त !
आज भोली तिमी
बिरामी परेका छौ कि कसो
कतैपनि अचेल
ज्वारभाटा छैन
आँधी तूफान चलेको छैन
झ्वाम्म अँगाल्ने जेलाईपनि र उदरस्थ गर्ने
तिम्रो इच्छा मरिसक्यो कि कसो
ठिक छ प्रशान्त
उद्दण्ड उग्र र प्रचण्डबाट
शान्त सौम्य र निश्छल बनेको रहेछौ-
तिम्रो यही रुप नै
मलाई स्वीकार्य छ प्रशान्त
तर तिमी बबण्डर बन्छौभने
मपनि अवरोध बन्नेछु
प्रशान्त !
तिम्रो शान्त यो रुपको पुजा गर्दैछु ।
२०४७।५।१४

जय होस् भन्छु म त मायाको यो संसारैमा

2010-04-08T23:45:00.000-07:00

को होला र म जत्तिको सुखी यो संसारैमा
तिमीलेनै बनाइदियौ आनन्दी यो संसारैमा

निवेदन प्रणयको तिम्रो मैले पाएँ
आज त झलमल्ल देख्छु यो संसारैमा

मनमनै रोजेपनि भन्न चािहं नसकेको
तिमीलेनै भनिदिँदा खुशी यो संसारैमा

आिलंगनमा तिमी हुँदा चुम्दै तिम्रो अधर्
जय होस् भन्छु म त मायाको यो संसारैमा ॥

(रचना मिति : २०५४।८।२३)

व्यथा (कविता)

2010-03-11T20:12:00.000-08:00

कविता
व्यथा

बोलुँ -
बोलिपासो,
नबोलुँ -
नबोलिपासो;
जब म चूप हुन्छु
चिच्याउँछौं तिमीहरु
कि योसँग वाणी नै छैन
र जब म बोल्न थाल्छु
टाउको दुख्न थाल्छ तिमीहरुको
कि यो साह्रै बोल्यो
-यो हामी भन्दापनि बढि बोल्यो;
बोलुँ -
बोलिपासो
नबोलुँ -
नबोलिपासो ।

रचना मिति - २०५३।१२।७ बिहीबार, रातको ठीक पौनेबाह्र बजे ।
स्पीकर्स कर्नरमा प्रकाशित

बुझ र फर्क (वि.सं. २०४९ मा राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार)

2010-01-20T20:23:00.000-08:00

मधुयाम जिन्दगीमा आजै आए जस्तो

2009-12-26T23:47:00.001-08:00

मधुयाम जिन्दगीमा आजै आए जस्तो
कोइलीले तिम्रै हाम्रै गीत गाए जस्तो

बहारले हाम्रै निम्ति सजाएको जस्तो
लज्जावती हामीसँगै लजाएको जस्तो

नदीहरु हाम्रै सूरमा सुसाएको जस्तो
झरनाले हाम्रो प्रीत रुचाएको जस्तो

तिम्रो साथ हुँदा सब थोक पाए जस्तो
सपनीमा विपनीमा माया लाए जस्तो

धर्तीबाट धेरै पर स्वर्ग आए जस्तो
मधुयाम जिन्दगीमा आजै आए जस्तो ॥

आयोदधौम्य निर्मलमणि अधिकारीको उपन्यास "अन्तिम बादशाह" तेस्रो किस्ता

2009-11-22T21:17:00.000-08:00

अन्तिम बादशाह
(उपन्यास)

३

"किन गर्ने नि क्रान्ति ! क्या हरामहरु छन् भने ! खुरुखुरु हलो जोते भइहाल्यो नि । बेकारमा त्यो राजनीतिको लण्ठामा लागेर !"
जब जब संसारमा क्रान्ति हुन्छ त्यस बेला मुख्यतः तीन भागमा मान्छे विभक्त हुन्छ । एउटा वर्ग क्रान्तिको दुस्मन हुन्छ । दोस्रो वर्ग पहिलो वर्गको सफाया गर्न इन्क्लाबको नारा बोकेर हिँड्छ । तेस्रो वर्ग निकै विपन्न वर्ग हो । ऊ शोषित छ र अज्ञानी छ । उसलाई क्रान्तिको महत्व थाहा हुँदैन र बिनबिच्चमा क्रान्तिको औचित्यमाथि प्रश्न उठाइदिन्छ ।

------------------ ---------

हुसुआन तुङ्ग आज पाँचौँ वर्ष पुगेका छन् । महाचीनका राजा हुसुआन तुङ्गको पाँचौँ जन्म दिवश मनाउनमा कुनै कसर बाँकी राखेका छैनन् आयोजकहरुले ।

---------------- -------------

इन्क्लाब - जिन्दाबाद
इन्क्लाब - जिन्दाबाद
हाम्रो माग - पूरा होस्
जनतन्त्रको बहाली - हुनै पर्छ
… … … …
यस्ता नाराहरुले आकाश गुाजायमान भयो । अभाव र शोषणमा पि_िल्सरहेका जनता ज्यानको पर्वाह नगरी सडकमा उत्रे । साँच्चै नै जनता ज्वालामुखी हो जो अधिकांश समय सुष्ाप्त रहन्छ तर उसको विष्फोटलॆ ठूलो कम्पन आउँछ । उसमा अन्तर्निहित म्याग्माले संसारको प्रत्येक महाशक्तिलाई पुरिदिन्छ । जनता भूकम्प हो । यसको हल्लाइमा तानाशाहहरु साधारण घर ढलेझैँ बङलङ्ग ढल्छन् । जनता त्यो समुद्री छाल हो त्यो समुद्री तूफान हो जसले एकै छिनमा कैयौँ कुराहरु स्वाहा पार्न सक्छ । उनीहरुको मन जल्दा संसारका बडे बडे सम्राटहरु खग्रास हुन्छन् ।
चिनियाहरुको यो क्रान्ति ती पाँच वर्षीय सम्राट हुसुआन तुङ्गविरुद्ध थिएन । उनीहरु परिस्थितिवश बाध्य भएका थिए । उनीहरु चाहन्थे चिनी सम्राट वीर होऊन् र फेरि संसारभर आफ्नो वर्चस्व कायम गरुन् । तर यसो हुन सकिरहेको थिएन । सय वर्षदेखि यता कुनै पनि चिनिया सम्राट त्यति बलिया र आँटिला निस्केका थिएनन् । तसर्थ चिनी जनताको विशाल छाती सङ्कुचित हुन पुग्दा क्षोभ थियो त्यो ।

चीनको कृषिप्रणाली पुरानो थियो । जनसङ्ख्याको चापमा उब्जिएको सीमित अन्न ज्यादै अपुग हुन्थ्यो । राजा साना थिए । सामन्तहरुको कमी थिएन । उनीहरु हली र साधारण किसानलाई शोषण गर्नसम्म गर्थे । त्यसैको प्रतिफल थियो त्यो क्रान्ति ।
वास्तवमा जनताद्वारा गरिएको यस्तो क्रान्तिमा दमन गरिनु हुँदैन । बरु जनताको भावनालाई बुझेर उनीहरुका प्रतिनिधिसँग कुरा गरी उनीहरुको इच्छालाई पूर्ति गर्ने कोसिस गर्नु पर्छ । तर उनीहरुका इच्छालाई दमित राख्ने कामचाहिँ पटक्क गर्नु हुँदैन ।

----------------- ---------

"हुन्छ; किन हुँदैन ? ठोक् गोली । यी साला भतुवाहरु मंचुवंशविरुद्ध बगावत गर्ने यी हलीहरु हाम्रा नोकरहरु बागी बनेर निस्कने जाओ ठोक गोली ।"
एक ठूलो सुरक्षाअधिकारी जो ती जनताको क्रान्तिबाट निकै रिसाइरहेको थियो बोल्यो । ऊ बीच बीचमा मंचुवंशप्रति भक्ति जनाउन टुटाउँदैनथ्यो ।

---------------------- ---------

"डा। सेन ! अझ तपाईँको क्रान्तिप्रतिको मोह भङ्ग भएको छैन हेर्नोस् यत्रा जनता मरिसके । अझ कति मर्ने हुन् ! तपाईँमाथि पनि पुरस्कार छ । कोही द्रोही निस्क्यो भने ?"
"साथी ली ! तपाईँ किन आत्तिनु हुन्छ ! म त्यस्तोविधि कायर छैन । म डाक्टर हूँ राजनीतिशास्त्र पढेको छैनँ त के भो म राजनीति गर्न सक्दिनँ र जनताको निम्ति लड्न पाउन्नँ र मेरो सङ्कल्प कहिल्यै टुट्दैन । यत्रा जनता हाम्रो आह्वानमा मरिसकेपछि हाम्रो क्रान्ति फिर्ता लिई तिनको अपमान गर्ने तिनीहरुको रगत बगेको अर्थै के भयो र तिनको आत्मालाई शान्ति दिलाउनु हाम्रो कर्तव्य होइन र हामीले कसैको एक बुँद रगत पनि सित्तैमा खर्चिनु हुन्न । साथी ! जनताको निम्ति मर्न पाउँदा म अति प्रसन्न हुनेछु ।"
"त्यो त हो । तर साथी सेन …"
"हेर्नुस् मित्र त्यो तर र सरपट्टि हामी लाग्नु हुँदैन । यसरी आफ्नै जनतामाथि गोली बसा्रएर यिनीहरु सैतानियततर्फ उन्मुख हुँदैछन् । सैतान बनेपछि त्यहाँमाथि यिनीहरुको गन्तव्य छैन र त्यहीँ यिनीहरु धराशायी हुनेछन् । यसलाई खुसीको कुरा मान्नुहोस् कि उनीहरु आफ्नो चिहानतर्फ आफै जाँदैछन् घिसारेर लानु परिरहेको छैन ।"
"अब पनि जनता क्रान्तिमा होमिएलान् र साथी ? सायद उनीहरु आफन्तको मृत्युपछि डरले चिसिएका पनि त हुन सक्छन् नि !"
हाँस्दै डा. सन यात् सेनले भने "असंभव, मित्र असंभव । थाहा पाउनु भएको छ बाघ रगतको स्वाद पाएपछि कस्तो हुन्छ त्यस्तै जनता पनि आफन्तका रगत देखेर उतसर्िइसकेका छन् र त्यही उतसा्रइमा अर्को अठोट थपिएकाले उनीहरु बन्दुक अगाडि उभिइनै रहने छन् । त्यो हो - बदला ।
फेरि जनता अब धेरै बुज्रुक भइसकेका छन् । यो क्रान्तिले तिनैको हित गर्छ भन्ने उनीहरुले बुझिसकेका छन् ।"

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यकृत उपन्यास अन्तिम बादशाहको दोस्रो किस्ता

2009-10-30T00:19:00.000-07:00

अन्तिम बादशाह
चीनका मंचुवंशीय अन्तिम सम्राटसम्बन्धी लघु-उपन्यास
लेखन मिति ः २०४८ असार २१ गते शुक्रवार - भदौ ३१ गते सोमवार

पहिलो किस्ता पढ्न यहाँ जानुहोस् : http://maharshidhaumya.blogspot.com/2008/10/blog-post_25.html

अन्तिम बादशाह
२

"पिरिनु पर्दैन । भइसकेको कुरा पिरिएर वा रोई-कराई गरेर फिर्ता हुन्छ र ? अब चुपो लागिबक्स्योस् र राजपाठ सम्हालिबक्स्योस् ।"
हुसुआनले यी कुरा के बुझ्यो होला र । नबुझेर पनि बुझ्नै पर्ने बाध्यतालाई उसले आत्मसात् गरिसकेको छ । जे होस् आफन्त भनाउँदाहरुको खलबलमा उसले यत्ति बुझ्यो कि उसका बाबु र आमा दरबारमा छैनन् । हुसु ति स्याङ्गको प्यारो हुसु एक्लै छोडिएको छ यस विशाल संसारमा ।
उसलाई रिस उठ्छ अब आमाले दूध चुसाउने छैनन् । उसलाई प्यारो गरेर बोलाउने कोही रहेको छैन । उसलाई थाहा छैन उसका पिताश्री गह्रुङ्गो श्रीपेच आफ्नो छोरालाई दिएर कहाँ बसिरहेछन् । ऊ कथित आफन्तका मुखबाट बाबु-आमा नजिकै रहेको सुन्न चाहन्छ । ऊ आफूले चाहेजस्तो नहुँदा खिन्न हुन्छ । सबै बाबु-आमा नभएको कुरा गर्छन् यहीँ छ कोही भन्दैनन् । आखिर किन होला त अबोध हुसुआन आफैमा जेलिन्छ ।
उसलाई त्यो झ्याङ्लो पोसाक कत्ति मन पर्दैन । त्यही पोसाक राजकीय रे नलगाई हुँदैन रे । त्यो गद्दी जहाँ आमा-बा बस्थे ऊ त्यहीँ बस्नु पर्छ । किन होला उसले गह्रौँ झल्लरे श्रीपेच लगाउनु पर्ने ! ऊभित्र मनोद्वेगका छालहरु उर्लिरहेका छन् ।

अँ हँ उसलाई यी सब प्रश्नका जवाफ दिने फुस्रदमा कोही छैनन् । ऊ महाराज रे । उसले भावनामा बहकिनु हुन्न रे । राज खान्दानको व्यक्ति भावशून्य हुनु पर्ने कस्तो विडम्बना !
हुसुआनलाई दैव भन्ने कुरा अचम्म लाग्यो । परिस्थितिले ऊ दैवलाई चिन्न सक्ने भएको छ । नत्र त उमेरै के छ र बरा ! बोलेको पनि राम्ररी बुझिँदैन । उसलाई पक्कै अभागी मान्नु पर्छ । चार वर्ष नपुग्दै आफ्नी आमा-बाबुविहीन भएर रहनु पर् यो ।

<> <> <>
त्यही देशमा, कुनै एक गाउँमा : माओत्से तुङ्ग - यही त राखियो छ त्यस बालकको नाम । तर वास्तवमा ऊ जन्मनु र नजन्मनुमा उसको बाबु झियाङ्ग र आमा तेई खुशी छैनन् । उनीहरु सोच्छन् कि यो बालक व्यर्थै जन्मियो । आखिर यसले गर्ला के नै र ! हलो त जोत्ला । हलो जोत्न त अरु पनि त छन् । यो व्यर्थको सकस हो । बरु नजन्मेकै भए ! हाम्रा साना राजाको नाम पनि तुङ्ग नै हो । एउटा तुङ्ग राजा अरे अर्को तुङ्ग हलो जोत्ने ! दुवैले हलो जोत्ने भए वा दुवै शासक हुन पाए !
आज झियाङ्गको मनमा किन यस्ता तरङ्ग खेल्छन् हँ उसले यसभन्दाअघि यस्तो कहिल्यै सोचेन । तर आज अचानक त्सेको जन्ममा ऊ सब कुरा किन सम्झन्छ ! कि साँच्चै यो बालक … … । यस्तो भए त मजा हुँदो हो ।
एक किसानको हलीको छोरोले देश चलाएमा पक्कै पनि भावना बुझेर काम गर्छ । उसलाई हलीको दुःख थाहा हुन्छ र मजदुरको हातका फोरा उसले चुमेको हुन्छ । अनि यस धर्तीको आह्वान उसले आत्मसात् गरेको हुन्छ । तर एउटा परम्परागत राजा ऊ त कहिल्यै पनि हलीको दुःखसँग परिचित हुन्न । ऊ त जन्मैदेखिको शोषक र शासक हुन्छ । उसको कर्तव्य यति हो कि ऊ जनतालाई दबाएर राज गरोस् । खै यिनीहरुले राज्य विस्तार गर्न सकेका खै हाम्रो झण्डा फरफराएका यस संसारमा खै हाम्रो आत्मसम्मान

<> <> <>
"डा। सेन ! के क्रान्ति गर्नु अहिले उचित छ र ?"
सन यात् सेन गम्भीर भए । उनलाई आफ्ना साथीहरुप्रति दया लाग्यो । अझ पनि यी क्रान्ति गर्ने समय नआएको बताउँछन् । के यिनीहरु कायर छन् कि यिनीहरुले राम्रोसँग कुरै बुझेका छैनन् !
सन यात् सेन गम्भीर रुपले मग्न हुँदै गए । उनलाई जताततै कोलाहल भएझैँ लाग्यो । उनको देश महाचीन रुँदै कराउँदै छटपटाएको देखे । महाचीन हात दिएर सन यात् सेनलाई हेर्दै रोइरहेछ । जनता नचिनिएका परजीवीको टोकाइबाट त्रस्त छन् । उनीहरु कराइरहेछन् । तर पनि परजीवीहरु रगत चुसिरहेकै छन् । उनीहरु चाहेर पनि भाग्न सक्दैनन् । आखिर किन डा। सेनको आँखाबाट आँसु आयो । उनको आँसुमा मातृभूमिप्रतिको भक्ति प्रष्टिइरहेको थियो । उनी चाँडैभन्दा चाँडै महाचीनलाई दाम्लाबाट निकाल्न चाहन्थे ।
उनको मनले भन्यो "क्रान्ति गर्नै पर्छ ।"

आयोदधौम्यकृत उपन्यास "शहरमा ...." को तेस्रो किस्ता

2009-10-13T02:31:00.000-07:00

समय बित्दै जाँदा पुनः क्याम्पस जान थालेको थिएँ म । आफैलाई धोका दिए तापनि आफ्नो परिवारलाई धोका दिने साहस ममा थिएन । बा-आमा र दाईले लिनुभएको मप्रतिको आशा चूर चूर बनाउने हिम्मत मसँग थिएन । म पढेर वजनदार लब्धाङ्कपत्र उहाँहरुलाई दिन चाहन्थें । तिमी पनि माइतमै बसेर क्याम्पस धाउन थालेकी थियौ । सिन्दूर-पोते नलाएकी तिमीलाई देख्नेहरुले हिजो र आजकी जुनिमा फरक अरुले नदेख्नु स्वाभाविकै थियो होला तर मेरो नजरमा आकाश-पातालको अन्तर परिसकेको थियो । म तर्कन्थें तिमीसँग सकेसम्म टाढा तिम्रो अधर र तिम्रो नजर भन्दा पर ।
मलाई थाहा थियो केही भन्न चाहन्थ्यौ । तर म भने बोलेको सुन्नु पर्ला भनेर बोल्याबोल्यै गर्न थालें । अर्काको कुरा नसुन्नु छ भने आफै बोलिरहनु नै सम्भवतः प्रभावकारी उपाय थियो । पीडा लुकाउनु थियो त्यसैले त सधैं भन्दा बढी हाँस्नु थियो । साँच्चै बदनाम हुन पुगें म बढी हल्ला गर्ने भनेर । सरले मलाई हप्काउँदा टाउको तिम्रो निहुरन्थ्यो । कोही मसँग झगडा गर्न त_िम्सँदा तिम्रो आँखामा आँसु हुन्थ्यो । तर म म त आफैसँग दिक्क थिएँ ।
भर्खरै आइपुगेको थिएँ क्याम्पसबाट । ढोका ढक्ढक् गरेको आवाजले ध्यान भंग भयो ।
"खुलै छ" मैले भनें । तर ढक्ढकाइ रोकिएन ।
"खुलै छ भन्या" केही चर्को भएको थियो मेरो स्वर ।
अब भने अति भयो । फेरि पनि ढोका ढक्ढक्याइ रहे पछि म राँक्किए "खुलै छ भनेपछि पनि कस्तो मूर्ख रहेछ ।"
ढोकामा तिमी थियौ । ट्वाँ परेर हेरेको हेर् यै भएँछु म त ।
"बस्न पनि भन्दैनौ मलाई ?"
"अरे तिमी आऊ न ।" कििाचत् हड्बडाएको स्वर मेरो ।
"क्याम्पस देखि पछ्याएर आएकी तिमीसँग झगडा गरुँ भनेर ।" तिमीले बस्दै भनेकी थियौ ।
म चूप थिएँ ।
"किन साइलेन्ट् नि फेरि !"
म केही बोलिनँ ।
"के मसँग रिसाएको ?"
अझै बक् फूटेन मेरो ।
"साँच्चै रिसाएको भन्या ?"
"के अझैपनि रिसाउने कुनै अधिकार छ र ?" व्यंग्यात्मक लवजले भनें मैले ।
"खुब ग्रेट् सोच्छौ हैन आफूलाई ! भन के गल्ती छ मेरो ?"
"पराइ मान्छेहरुसँग … "
मैले बडो मुस्किलसँग भन्न नपाउँदै तिम्रो रुन्चे स्वर थियो- "वाऽऽ वाऽऽ ... कति इजिली बोल्छौ तिमी । पराइ भनेर घोच्नु भन्दा पहिले सोच त कहिल्यै आफन्त बनाउन खोज्यौ कहिल्यै केही भनेर मैले एसेप्ट् नगरेको थाहा छ तिमीलाई तिमी यति निष्ठूरी थियौ कि भावनालाई कहिल्यै साकार हुन दिएनौ । प्रुेण्डसीप भन्दा बढी प्रपोज् गर् यौ ? कसरी थाहा पाऊँ म तिम्रो मनको कुरा ?"
................. (क्रमश:)

आयोदधौम्य निर्मलमणि अधिकारीकृत उपन्यास "शहरमा …" को दोस्रो किस्ता

2009-09-04T01:24:00.000-07:00

(आयोदधौम्य निर्मलमणि अधिकारीकृत उपन्यास "शहरमा …" को दोस्रो किस्ता । यस उपन्यसको पहिलो किस्ता यसै ब्लगमा Thursday, August 20, 2009 मा पोस्ट गरिएको थियो : http://maharshidhaumya.blogspot.com/2009/08/blog-post_20.html )
नहुँदा-नहुँदै र नगर्दा-नगर्दै पनि पक्कै भएको र पक्कै गरेको भनिनेखालका घटनाहरुका बारेमा तिमीले पनि सुन्यौ कि सुनिनौ कुन्नि तर कहिल्यै मप्रतिको भावना तिम्रो आँखामा परिवर्तन भएको चािहं मैले पाइनँ । कुनै दिन तिमीले मप्रति गुनासो गरेकी थिइनौ । बरु म क्याम्पस नपुगेको बेला मेरो खोजमा आएकी तिमीलाई स्वागत गर्ने मौका मेरो कोठाले पाएको थियो । कोठाको लथालिङ्ग वातावरणलाई चट्ट मिलाएर मतिर हेरेर हाँस्दा म अर्कै लोकको यात्री भइरहेको हुन्थें ।
म आफैं छक्क थिएँ कुनै लिखत थिएन- न तिम्रोतर्फबाट न त मेरोबाट नै- जसमा कि हाम्रो भावनालाई मूर्तता दिइएको होस् । तैपनि प्रत्येक दिनका चिठीहरुले फाइल नै भरिएको बयान सुन्न पाउँदा मनमनै हाँस्थें म मान्छेहरु झुटा कुराहरु सिर्जना गर्न कति आतुर छन् त । मिथ्या कुराहरु लिएर कानेखुसी गर्दै रहेको थाहा भएपछि कता-कता मनमा सूर् याइँ नभरिएको त कहाँ हो र । खै के भनूँ म असफलै रहें मनका कुरालाई वाणीमा व्यक्त्याउन । यत्तिकैमा हाम्रो परीक्षा हाम्रै सामुन्ने ङिच्च दाँत ङिच्याउँदै आयो ।
पहिलो वर्षको परीक्षा सकिएकै दिनमा म घर जान भनेर बस चढेको थिएँ । तिमीले शुभयात्राको कामना र छिट्टै फर्कने आशा सहित बिदा गरेकी थियौ । बसले हुइँकिदै दुई-चारओटा मोडहरु काटिसके पनि झ्यालबाट मुन्टो छिराएर म पछाडि फर्किरहेकै थिएँ कतै अझै तिम्रा हातहरु मेरो बिदाइका लागि हल्लिइरहेकै छन् कि भनेर ।
घरमा प्रत्येक दिन र प्रत्येक रात म कल्पनामा डुबिरहेकै हुन्थें । एक दिन निरजले पक्डिइहाल्यो । दश वर्ष सँगै पढेको साथीको मनभित्र नियाल्दै उसले सोध्यो मलाई । निरजलाई सबै कुरा खुलस्त भनिदिएँ मैले । उसले त्यही गर् यो जो कि साथीहरुले गर्ने गर्छन् । जुनिसँग मेरो घनिष्टता जतिसुकै निकट भएतापनि मुखै फोरेर ुआई लभ् यूु नभनेसम्म र उनले पनि स्पष्टतः स्वीकार नगरेसम्म माया-पिरती पक्का नहुने हुनाले तत्काल जुनिलाई भेट्न सल्लाह दियो उसले । निरजको सल्लाह मानेर दरिलो पाइला टेक्दै फेरि शहरतिर फर्कें म ।
एक महिना बिताएर फर्कदा शहरमा परिवर्तन भइसकेछ । म बस्ने टोलमा नयाँ चारओटा पसलहरु खुलेछन् तीनओटा घरका जगहरु बसालिएछन् र घरै अगाडिको फोहोर फाल्ने भाँडो भरिएर मानिसहरुले फोहोर बाहिरै फाल्न शुरु गरिसकेछन् । नगरपालिकाले कााजीहाउसमा थुनेका गाईवस्तु फेरि सडकमा िहंड्न थालेको पनि देखें मैले । अझ धेरै कुरा पो थिए कि म हतारिएको थिएँ । शहरमा अरु थोक मात्र कहाँ हो र तिम्रो घर पनि रङ्ग-रोगन फेर्दै रहेछ । सबै कुरा सामान्य सोच्दै म सरासर तिम्रो सामुन्ने उभिएँ ।
ूम आज तिमीलाई एउटा महत्वपूर्ण कुरा भन्न चाहन्छु जुनि ।ू केही क्षणको भलाकुसारी पछि मैले भावुक हुँदै भनेको थिएँ ।
ूपर्ख पर्ख । तिम्रो भन्दा इम्पोर्टेन्ट् कुरा म भन्दैछु ।ू तिमीले भनेकी थियौ ।
मेरो छाती ढक्क भयो । मन कौतूहलताले भरियो । कतै तिमी पनि …। । म रोमािाचत भएँ । अनि पहिले आफैले मुख फोर्ने निधोका साथ बोलें- ूपहिले मेरो पालोू ।
कम थिइनौ तिमी पनि । हामी दुवै बालसुलभ जिद्दी पो गर्दै थियौं । अन्तिममा सहमति भयो चिट्ठा थुत्ने । चिट्ठा थुत्दा पहिलो पालो तिम्रो परेको थियो । एकै छिन अघि सम्म चहकिएकी तिमी अचानक गम्भीर देखिएकी थियौ ।
मैले प्रष्टै देखें तिम्रो हात सिरानी मुनि गयो र निस्कँदा एउटा गुलाफी खाम थियो । म कसरी बयान गरुँ त्यो क्षण कि कति खुशी थिएँ । आफूले खुलस्त भन्न नसकेपछि यो बाटो अपनाएकी थियौ तिमीले । तिम्रो गम्भीर र लजाएको नजरमा हेर्दा आफ्नै प्रतिछाया देख्दा आनन्दित भएर स्वीकार गर्न पुगें तिम्रो उपहार ।
उफ् पीडादायक भए ती क्षणहरु । मेरो हृदयको रमझम सब गायब भएर गयो । मुटुमाथि रेतिले रेटिरहेको अनुभव गरें । मेरा हातहरु त्यसको भार थाम्न असमर्थ र फ्यात्त भूइँमा खस्यो- तिम्रो बिहेको कार्ड ।
कता रिङ्गटा लागेको अनुभव गरेको थिएँ मैले । आँखा अगाडि तोरी-फूल देखें र पछि सम्हालिए पछि पो थाहा भयो- ओठ आँसूले भिजेर जिब्रोले नुनिलो अनुभव गरेको रहेछ । सपनामा पनि नचिताएको कुरा यो जुनिमा तिमी अर्कैकी जुनि बन्दै रहिछ्यौ । हृदयको पर्खाल भत्काएर कुनै बबण्डरले झैं मेरो तासको महल भताभूंग पारेकी थियौ तिमीले । जति विह्वल म थिएँ अझ बढी छक्क तिमी थियौ । िकंकर्तव्यविमूढ भएर तिमी ट्वाल्ट्वाल्ती हेर्दै थियौ र सजल आँखाहरु सोध्दै थिए ूकिन के भयो ू
मसँग कुनै शब्दहरु थिएनन् । हठात् उठेर आँसू पुछेर निस्कें । सधै झैं तिम्री आमालाई पनि भेटिनँ मैले । तिम्रो बोलाइले रोकिएनन् पाइलाहरु । रोकिइन तिमीले अनुनय गर्दा पनि र कोठातर्फ हान्निएँ । निरस

जर्जर र बेस्वाद भए सारा कुराहरु । मरुस्थलको बीचमा काकाकुल झैं तड्पन लाग्यो हृदय । क्याम्पस त के कोठा बाहिरै निस्कन सकिनँ म । स्वाभाविक थियो दुब्लाउन थालें र ज्वरो आएर र टाउको चड्केर हैरान पार्न लाग्यो । रातहरु छर्लङ्ग बित्न थाले ओल्टो-कोल्टो फेर्दा-फेर्दै । शहरमा एक्लो यात्री थिएँ म जसको कुनै साध्य थिएन र साधन पनि ।
आखिर त्यो दिन आएरै छाड्यो । परमेश्वरसँग कति प्रार्थना गरें मैले तर उनले समयलाई रोक्नै मानेनन् । आफ्नो खुशीको हत्या भएको त्यस समारोहलाई झल्झल्ती सम्झेर तिम्रो बिहेको निम्तो कार्डले थिचिएर अद्र्धमुच्र्छित भएर लडिरहें म । कसैले वास्ता गरेन मलाई । कोइलीले समेत सोधेन मलाई "को हौ" भनेर ।

आयोदधौम्यद्वारा लिखित एक उपन्यास (हालसम्म अप्रकाशित) बाट उद्धृत

2009-08-20T22:58:00.000-07:00

(यो उपन्यासको पाण्डुलिपिमा "शहरमा …" शीर्षक राखिएको छ । तर प्रकाशित हुँदा यसको शीर्षक परिवर्तन गर्ने मेरो सोच छ ।)

जुनि !
धेरै समयको अन्तरालपछि तिम्रो निम्ति केही लेखूँ भनेर लागिपरेको छु । मलाई थाहा छैन मेरा भावनाहरु तिमीसम्म पुग्ने पनि हुन् कि हैनन् । यथार्थमा भन्ने हो भने तिमी कहाँ छौ केही जान्दिनँ म । तर कुन भावनाले हो कुन्नि म तिमीलाई केही लेख्दैछु । आफैलाई थाहा छैन अझै तिमीप्रति कति माया छ मनमा र कति गुनासाहरु ।
मलाई अझै याद छ धेरै वर्ष अगाडि तिम्रो र मेरो देखादेख भएको थियो । क्याम्पस पढाइको पहिलो दिन । त्यतिखेर सम्पूर्ण वातावरण मेरो लागि नौलो थियो र तिमीलाई पनि तुलनात्मक रुपले कमै भएतापनि नौलै लागेको थियो होला । त्यहाँ तिम्रा संगिनीहरु थिएनन् न त मेरा परिचितहरु नै थिए । तर पनि केही क्षणको बसाइमा एउटा समूहमा सामेल भएको थिएँ म । तिमी र सरुमा पनि भर्खर परिचयको क्रम चल्दो थियो क्यार अगाडि चालु रहेको पढाइ भन्दा पनि कानेखुसी र गुनगुनमा दुवैजना व्यस्त थियौ । शायद म अलि बढी नै उमंग र उत्साहयुक्त थिएँ कि सिकाइको बीचमा गुनगुनाइलाई पचाउन नसकेर पछाडि फर्की बोलेको थिएँ - "अब गफ सकिएन र ?"
अपरिचितले अप्रत्याशित तवरले रोकावट हालेपछि स्वाभाविकतया तिमी चूप भएकी थियौ र चूप लागेकी थिई सरु पनि ।
नजाने कुन भावनाले पढाइपछि म बोल्न चाहन्थें तिमीसँग । तिम्रै अनुहार हेरुँ-हेरुँ लागेकोमा आफैं चकित थिएँ म । शायद तिमीलाई मेरो कि्रयाकलापको अनुभव नभएको हुनुपर्छ किनकि तिमी व्यस्त थियौ सरुसँगको सोधपूछमा । कक्षाका जम्मा दुईजना केटीहरु वार्तालाप गर्दै थिए त के आश्चर्य । तिमीहरुकै कुराकानी सुनेर थाहा पाएँ कि म जस्तो आगन्तुक नभएर स्थानिय रहिछ्यौ तिमी ।
त्यो पहिलो दिन क्याम्पसको त्यसै बित्यो । क्याम्पस देखि कोठासम्मको बीस मिनेट िहंडाइमा सोचाइ फगत् तिमी थियौ । तर सत्ते नामै थाहा थिएन मलाई । सोच्न लागेको थिएँ तिम्रो लागि कुन नाम उपयुक्त होला भनेर । मेरो भावना कसैको बारेमा छताछुल्ल भएर बग्दै थियो ।
भोलीपल्ट पनि क्याम्पस चाँडै नै जाने पुनरावृत्ति भयो । शुरुवातको उमङ्गले हो वा केले हो तिमी लगायत अन्य पनि धेरै अगाडि आएको अझै बिसे्रकी छैनौ वा बिसर्ियौ केही थाहा छैन मलाई । जे होस् दोस्रो दिनमा औपचारिक परिचय गरेका थियौं हामीले । जस्तोकि मेरो आकांक्षा थियो सरहरु अनुपस्थित भएर पढाइ सुचारु रुपले चलिरहेको थिएन । मैले प्रशस्त समय पाइरहेको थिएँ तिमी र सरुसँग विविध सवाल-जवाफ गर्न । प्रष्टै याद गर्न सक्छु म आफ्नो प्राप्ताङ्क तिमी र सरुले झैं मैले पनि ढाँटेको थिएँ । पछि सत्यता थाहा भएपछि खुब हाँसेका थियौं हामी दुई । हैन त ?
तिमी मेरो कमजोरी पो बनिदियौ । आँखाको परेला अगाडि त बास बस्यौ नै सपनीमा समेत दुःख दिन्छ्यौ भन्ने पटक्कै सोचेको थिइनँ । म वरिपरिको वातावरण सुनसान हुन्थ्यो तर मेरो मनमा तर्क-वितर्कले रोटेपिङ खेलिरहेका हुन्थे । भोलीपल्टै चाहतहरु छरपस्ट्याउने अठोटका साथ क्याम्पसतिर हान्निएको हुन्थें म तर तिम्रो सामुन्ने केही पनि खुलासा गर्न सक्दिनथें सिवाय अर्थहीन कुराहरु । हो केही दिन पछि नै एक आपसमा घनिष्ठता नटुसाएको भने हैन ।
हाम्रो घनिष्टतालाई उर्जा प्रदान गरेको थियो सरुको पलायनले । घरमा आमा बिरामी पर्नाले भर्खरै शुरु भएको पढाइ चटक्क छाडेर उनी अल्पिएपछि तिम्रो उठबस थोरै भएपनि पूर्व-परिचितको नाताले मसँग नै हुनु स्वाभाविकै थियो । म पनि चाहन्थें कि अधिक् क्षण तिमीसँग बिताऊँ । प्रष्ट रुपले आफ्ना भावना व्यक्त्याउन नसकेपछि कुण्ठित हुँदै तिम्रो आँखामा नियालिरहन्थें म । धेरै भावहरु हुँदा-हुँदै पनि भावहीन लाग्थे मलाई तिम्रा आँखाहरु । रोमािाचत हुँदै स्वर्गिय अनुभूति गर्थें म ।
यस्तै हो हाम्रो चलन युवक र युवतीको घनिष्टताको अर्को व्याख्या हामीले जानेका छैनौं जस्तो छ । त्यसैले त उनीहरु हाम्रो छलफल-गफगाफलाई सहजै नपचाएर शङ्काले पल्याकपुलुक गर्थे । गल्ती मेरो पक्कै छ प्रारम्भमा कििाचत् प्रतिवाद गरे पनि शायद मनमा आनन्द लाग्ने भएर हो कि तिनीहरुका एकान्तका परिभाषाहरु सुनेर चूपै रहने आदत परेको थियो मलाई । कालान्तरमा दुई-चारओटा मन्दिरमा हामी सँगै गएको देख्नेहरुलाई चित्त बुझ्दो जवाफ दिन नसक्दा र गोडा चार पाँचेक् सिनेमाहरु सँगै हेरेको उनीहरुले थाहा पाए पछि त … । भो छाड्द्यौ यति तल पुगेर अड्कल काट्थे ती बदमासहरुले कि म अझैपनि लाजले पानी पानी हुन्छु ।
.............................. (यो उपन्यासका बाँकी विवरण पछि दिइनेछ ।)

उर्वशी के राम्री होलिन्

2009-08-06T21:02:00.000-07:00

उर्वशी के राम्री होलिन् तिम्रो सामु बस्दा
चन्द्रिकालाई डाढो लाग्छ तिम्रो सामु बस्दा

फूलहरु खिल्खिलाऊन् तिम्रै हाँसो राम्रो
ताजमहल फिक्का हुन्छ तिमी त्यहाँ पस्दा

कहानीका पात्रहरु कल्पनामा तैरिरहून्
लैला हीर रोमियो लज्जित् तिम्ले कम्मर कस्दा

बिच्छी के डस्लान् बरा तिमीलाई देखिरहून्
ठहरै नै पार्ने तिम्रो मुस्कानले डस्दा ।

(२०५४-८-१५, रातको पौने एघार बजे)

आइज निँदरी आइज … … …

2009-06-25T01:32:00.000-07:00

कविता
आइज निँदरी आइज ………
- आयोदधौम्य

सानैमा
झोलुङ्गामा हल्लाउँदै
सूरिलो राग मेरी आमा अलाप्नुहुन्थ्यो ः
“आइज निँदरी आइज … …”
र म हाऽऽई गर्थें
आँखा मिच्थें
र निँदरी आउँथी ।
सानैमा
बुई चढाएर पिठ्युँमा
मेरी आमा चलाउनुहुन्थ्यो ढिकी; िरंगाउनुहुन्थ्यो जाँतो
भर्थे संगीत ढिकीको ढक्ल्याक् ढक्ल्याक् आवाज; जाँतोको घ्वाईंघ्वाईं आवाज
र मेरी आमाको मृदु स्वर लहरिन्थ्यो ः
“आइज निँदरी आइज … …”
र म हाऽऽई गर्थें
आँखा मिच्थें
र निँदरी आउँथी ।
सानैमा
सुम्सुम्याउँदै मलाई
परीकथा हाल्नुहुन्थ्यो मेरी आमा
जहाँ-
परीहरु हुन्थे
परीकथामा दुःखीहरुपनि हुन्थे
खलचरित्रहरु पनि त हुन्थे परीकथामा
दुःखीहरु चिच्याउँथे; गर्थे अलाप-बिलाप
खलचरित्रहरु मौका-बेमौकामा गर्थे अट्टाहास
र परीहरु आइपुग्थे अचानक -
उनीहरु दुःखीका आँसु पुछिदिन्थे
उनीहरु बदमासहरुलाई दण्ड दिन्थे
उनीहरु खुशी बाँडेर खुशी हुन्थे
र उनीहरु आकाशतिर उड्थे
उनीहरु बस्थे आकाशतिरै; रम्थे आकाशसितै<
उनीहरु आकाशभित्रैबाट आएका थिए र त
स्वयम् आकाश थिए ः
करुणाका/मायाका/दयाका/दैवी-भावनाका
र कथा सुनिरहँदा
म हाऽऽई गर्थें
आँखा मिच्थें
र निँदरी आउँथी ।
मेरी आमा -
मलाई निँदरीको लोरी सुनाउँदै
नीँदपरीको पोल्टामा राख्दै
कल्पिनुहुन्थ्यो एउटा भोली ः
भालेको डाक सँगसँगै ब्युँझनेछ छोरो मेरो
र सखारै/ झिसमिसेमै शुरु गर्नेछ उडान ।

मेरी आमा -
मलाई बुई बोकी
ढिकीको उठानबैठानसँगै/ जाँतोको रिङ्गाइसँगै
सजाउनुहुन्थ्यो एउटा स्वप्न ः
उठ्नेछ छोरो मेरो
उज्यालोको गर्नेछ प्राप्ति ।
मेरी आमा -
परीकथा सुनाएर मलाई
ममा ुपरीु प्रतिस्थापित हुने स्वप्न सजाउँदै
भन्ने गर्नुहुन्थ्यो अक्सर ः
आकाशतिर उड्नेछ छोरो मेरो
आकाशतिर बस्नेछ छोरो मेरो
आकाशभित्रै रम्नेछ छोरो मेरो
आकाशभित्रै हुनेछ छोरो मेरो
र मेरो छोरो स्वयम् हुनेछ आकाश
अनि एउटा आकाश उमार्नेछ ।
मेरी आमाले कल्पेको कल्पना
मेरी आमाले सजेको सपना
मेरी आमाले रटेको रटना
अपशोच !
तर 'परी' बन्न सकिनँ म ।
हिजै पर्याप्त सुतिसकेको म
ब्यूँझनु पर्ने अघि नै
ब्यँूझाउनु पर्ने हो एउटा युगलाई
तर म आफैं
उभिएर चोकमा -
हाऽऽई गर्दैछु
आँखा मिच्दैछु
र निँदरी बोलाउँदैछु ः
आइज निँदरी आइज … … …
आइज निँदरी आइज … …

२०४७ सालमा लेखिएको कविता -------- "म मरिसक्या छैन"

2009-06-22T20:46:00.000-07:00

म मरिसक्या छैन
छोएर हेर म मरिसकेको छैन
यी मेरा आँखाले
अझै हेर्दै छन्
नासिकाको घ्राणशक्ति
विलुप्त छैन
अनि मेरा अंगुलिहरु
अझै चलायमान् छन्
केही खोजिरहेछन्
मेरो मिथंगलमा रक्तसंचार
अझ बन्द भइसकेको छैन
म गम्दैछु
जीउनु कसरी पर्छ
त्यसैले म शव होइन
म अजर अमर र चिरन्तन छु
नित्य सनातन र पूर्ण छु
तसर्थ म मर्दिनँ
त्यसैले त म मरिसकेको छैन ।
२०४७।९।२१।७

आयोदधौम्यद्वारा रचित खण्डकाव्य "आकाश यसरी खुल्छ" को केही अंश

2009-06-02T21:05:00.000-07:00

वीरता तेरो काँ गयो भन्दे कि कता पठाइस्
क्षत्रीको छोरो भएरपनि किन तँ डराइस्
छोरा ! तँ किन डराइस् ।
स्वर्गीय पति बिसे्रर बसें संजय भनेर
पतिलाई मैले जवाफ के दिउ स्वर्गमा गएर ।
कलंकी छोरो भएर आज धर्धरी रुवायो
नोकरलेपनि नमिठो वचन मैलाई सुनायो ।
वीर होला छोरो भनेर व्यर्थ आशा नै गरेंछु
तीन दिन भित्र सुन्लास् तैंले मपनि मरेंछु ।
अचम्म भयो राजाको छोरो भएछ चाकर
संजय तैंले िहंड्नुनै पर्ने मुख नै ढाकेर
तैंले मुख नै ढाकेर ।
घृणा तँलाई गर्दछु मैले नंपुसक ठानेर
मारेर फाल्दिउ जस्तो लाग्छ कलंक भनेर ।
धिक्कार धिक्कार लाखौं पटक कुपुत्र तँलाई
बाँचिस् किन मनलाई मेरो यसरी जलाई ।
देह तेरो छोइएपनि अगति परिन्छ
पापिष्टसँग बसेमा आफ्नो पापनै बढ्दछ ।
क्लीब भए सन्तोष गर्थें दोष दिई भाग्यलाई
लंगडो भए प्यार् गरी पाल्थें संजय तँलाई
छोरा ! पाल्दथें तँलाई ।
गर्दोहोस् किहं मित्रको घरमा तइँले चाकरी
सन्तोषै हुन्थ्यो सम्झेर मित्र नै त हो भनी ।
आज यहाँ सैन्धव तेरो मालिक बन्या'छ
यसो गर् भनी उसले तँलाई सधैंनै भन्या'छ ।
तैंले चािहं भृत्य बनी स्वीकृति दिएको
सक्दिनँ देख्न हे छोरा मैले वंश नै खिएको ।
धर्मयुद्ध उत्तम कुरो सम्झेर बसिदे
क्षत्रियहरु काँतर भा'को काँ देखिस् तइँले
कायर ! काँ देखिस् तइँले ।
मरिदे बरु लडाइँ गरी स्वर्ग नै पाउनेछस्
दबेर नबस् जितिस् भने राज्य नै पाउनेछस्
बाबै राज्य नै पाउनेछस् ।
मागेर अधिकार कहाँ पाउँछस् खोसेर लिइदे
संघर्षमा फूट् पर् योभने आफैंले सिइदे ।
एकता ठूलो बनाइराख्नू जनताहरुमा
फूट बरु पार्नू सैन्धवको सैनिकहरुमा ।
संघर्ष गर्नू संजय छिटो देशको खातिर
देशलाई छिटो लैजानु पर्छ विकासमा मास्तिर ।
जनता छोरा सम्झेर तैंले राज्यनै गरनू
संघर्ष गर्दा मर्न परे नडराई मरनू
साँच्चै नडराई मरनू ।
मर्छन् वीर समर गरी लत्रन्नन् कहिले
तँ मोरो मात्र मान्छस् डर किन हो अहिले ।

(आयोदधौम्यद्वारा वि.सं. २०५० मा रचित यो खण्डकाव्य तरङ्ग साहित्यिक अभियानद्वारा वि.सं. २०६५ मा प्रकाशित पुस्तक "आठ खण्डकाव्यहरु आयोदधौम्यका" मा पनि संकलित छ ।)

भोककै कारण छोरीहरुसहित आत्महत्या गर्न बाध्य आमाको देशमा

2009-05-27T01:11:00.000-07:00

- निर्मलमणि अधिकारी
यो यही देश हो जहाँ भोककै कारण आठ महिना र सात वर्ष उमेरका दुई छोरीहरुसहित आत्महत्या गर्न बाध्य भइन् एक आमा । अखबारका पानामा संक्षिप्त समाचार छापिनुबाहेक उनीहरुको दुःखान्तले छोएन कसैलाई ।

सकेसम्म कोही चाहँदैन मर्न । मानिसलाई सबै भन्दा प्यारो लाग्ने नै आफ्नो जिन्दगी हो । त्यसमाथि प्रेम एवं करुणाकी प्रतिमूर्ति आमाले आफ्ना सन्तानलाई यति माया गर्छिन् कि त्यो अवर्णनीय छ । तर हाम्रै नेपालको सुदूरपश्चिममा एक आमाले आत्महत्या गरिन् आफ्ना दुई छोरीहरुसहित ।

अखबारले दिएको समाचार संक्षिप्त भए पनि कुरो बुझिन्छ । थुप्रै दिनदेखि ती तीनजनाको मुखमा अन्न परेको थिएन । केही नखाएपछि आमाको स्तनबाट दूध आओस् कसरी । रोइरहेका छोरीहरुलाई पानीसमेत पियाउन सकिनन् आमाले किनकि सुदूरपश्चिमको त्यो गाउँ हाम्रो देशका अनेकौँ यस्ता गाउँजस्तै थियो जहाँ पिउने पानी लिनसमेत निक्कै पर पुग्नु पर्ने हुन्छ ।

समाचार पढेर थाहा लाग्दैन तर अनुमान गर्न सकिन्छ कि आमाले केही माग्ने र छोरीहरुलाई बचाउने प्रयत्न पक्कै गरिन् । दरिद्रबस्तीमा सम्भवतः कसैसँग थिएन उनीहरुलाई दिनका लागि केही ।

अन्नपानी केही पनि नपाएपछि छोरीहरुको स्वरसमेत सुक्यो होला । पीडाले छटपटाइरहेका तर त्यसलाई समेत व्यक्त गर्न नसकिरहेका छोरीहरुको वेदनाको आघात कसरी सहन सक्थिन् आमाले । निरुपाय उनले छोरीहरुलाई पीडाबाट मुक्ति दिने एउटै मात्र उपाय देखिन् ।

हाम्रै देशमा भएको घटना हो यो । यो यस्तै अनेकौँ घटनाहरुको प्रतिनिधि मात्र हो ।
यो संसारमा यस्तो पनि देश छ र यो मेरै देश हो जहाँ भोकका कारण मानिस आत्महत्या गरिरहेका छन् जहाँ झाडापखाला लाग्दा सामान्य औषधी नपाएर कैयौँजना मरिरहेका छन् जहाँका मानिसहरु सामान्य गाँस बास कपासको आवश्यकता पूर्तिका लागि कुल्ली दर्बान भाडाका सैनिक घरेलु नोकर आदिका रुपमा बेचिनु परिरहेको छ जहाँ आफ्नै चेलीहरुलाई वेश्यावृत्तिका लागि बेचिन्छ जहाँ बोक्सीका नाममा आमा दिदी बहिनीहरुमाथि बर्बर िहंसा भइरहेको छ जहाँ हजारौँ मानिसको हत्या गर्ने िहंस्रकहरु राजनेता कहलाइन्छन् जहाँ राजनीति भनेकै जसरी पनि सत्ता शक्ति र सम्पत्ति हत्याउने साधन बनेको छ ।

यो यही देश हो जहाँ भोककै कारण आठ महिना र सात वर्ष उमेरका दुई छोरीहरुसहित आत्महत्या गर्न बाध्य भइन् एक आमा । के अधिकार छ त्यस्तो देशलाई एउटा स्वतन्त्र देश भएको भनेर गर्व गर्न के हक छ त्यस्तो देशको सरकारलाई जनतामाथि राज गर्न कुन स्वाभिमानले हो म बुझ्न सकिरहेको छैन कि आठ महिनाकी बच्चीलाई समेत अन्न पानी उपलब्ध गराउन नसक्ने मेरा देशका बहुसंख्यक मानिसहरु सधैँभरि राष्ट्रियताको नारा उरालिरहेका हुन्छन् ।

आयोदधौम्यद्वारा रचित खण्डकाव्य "नियमित कथा यही संसारको" बाट लिइएको एक अंश

2009-05-09T21:16:00.000-07:00

हिम्मत हार्नु ठीक होइन कायर पामर् बनी
आउँदैन भाग्य त्यसै दुःखी यो रै'छ भनी ।
छन त छन् ईश्वर प्रभु जगतका पिता
तर हेर्छन् यो मनुवामा कर्मयोग छ कति ।
स्वतन्त्र नै छाडिदिन्छन् कर्मफल भोग्न
कर्म गरे फल पाइन्छ कस्ले सक्ने रोक्न ।
गर्नु उद्योग पर्दछ सबले नहत्तारिइकन
त्यसै दूध दुहिन्छ कि दुिहंदैन भन ।
गर्नु पर्दछ एक् चित्त लगाई हामीले आफ्नो सबै कर्तव्य
त्यसै आउँदैन संपति न हुन्छ भवितव्यले ।
बाधा पन्छाई सब किसिमका नलत्रेर जीवनमा
राख्नु पर्दछ दृढता सधैं हामीले मनमा ।

(आयोदधौम्यद्वारा रचित यो खण्डकाव्य तरङ्ग साहित्यिक अभियानद्वारा वि.सं. २०६५ मा प्रकाशित पुस्तक "आठ खण्डकाव्यहरु आयोदधौम्यका" मा पनि संकलित छ ।)

मेरो भाव लुकेपनि तिम्रो मनले बुझोस् (२०५४-८-१५)

2009-04-18T21:27:00.000-07:00

मेरो भाषा अर्कै होला तिम्रो भाषा अर्कै
मैले भन्दा अर्कै होला तिम्ले भन्दा अर्कै
जे भनेुनि कुरो एउटै शैलीमात्र अर्कै
नाट्यकला एउटै एउटै शायद पात्र अर्कै
मेरो भाव लुकेपनि तिम्रो मनले बुझोस्
मेरो पि्रय प्रेमरागमा तिम्रो मन रुझोस् ॥
(२०५४-८-१५)

पश्चाताप त तिमीले पो गर्नुपर्ने जस्तो लाग्छ

2009-04-01T20:54:00.000-07:00

मलाई त यस्तो लाग्छ तिमीलाई कस्तो लाग्छ
पश्चाताप त तिमीले पो गर्नुपर्ने जस्तो लाग्छ

कहानीको आरम्भ र अन्त्य दुबै तिमी थियौ
अनायाशै साथ दिई उसरीनै टाढा भयौ
यसमा त कसूर मेरो केही छैन जस्तो लाग्छ
पश्चाताप त तिमीले पो गर्नुपर्ने जस्तो लाग्छ

आउनु जानु तिम्रो मर्जी मैले के पो गरें
थाहा छैन के कारणले क्रोध्मा तिम्रो परें
रिसाएर टाढिनु झन् व्यर्थै जस्तो लाग्छ
पश्चाताप त तिमीले पो गर्नुपर्ने जस्तो लाग्छ

मलाई त यस्तो लाग्छ तिमीलाई कस्तो लाग्छ
पश्चाताप त तिमीले पो गर्नुपर्ने जस्तो लाग्छ

मेरो प्रेम तिमीसम्म तिम्रो मसम्म (मिित २०५४।८।२० मा रचित)

2009-03-22T23:45:00.000-07:00

यो जुनि मात्र हैन अर्को जुनि-जुनि सम्म
मेरो प्रेम तिमीसम्म तिम्रो मसम्म

तिम्रो जीवन-कथा शुरु अनि अन्त्य पनी
जताततै मेरो नाम त्यस्तै तिम्रो पनी

मेरोपछि तिम्रो नाम तिम्रोपछि मेरो
दायाँ बायाँ मायाकोनै बनोस् चौघेरो

यो जुनि मात्र हैन अर्को जुनि-जुनि सम्म
मेरो प्रेम तिमीसम्म तिम्रो मसम्म ॥
(२०५४।८।२०)

प्रेमको होली, म र प्रेयसी (२०५४।११।२८।५ मा रचित)

2009-03-07T20:33:00.000-08:00

होलीको स्वागत गर्न मन लागेकाले यो पुरानो रचना पुन: पोस्ट गरेको हुँ ।
प्रेमको होली, म र प्रेयसी (कविता)

केहि मैले आफै राखें
केहि तिमी संग मागें
तिम्रो रंग मेरो रंग
मिसाई होली खेलें ॥

एक अक्षर मैले लेखें
एक अक्षर लेख्ने तिमी
रंगारंग फागुबिच
मैले माया लेखें ॥

रंग विरंग संग
झुम्दै झम्दै अंग अंग
इन्द्रधनुष बन्दै बन्दै
आहा प्रेम तरंग ॥

गोधूलीमा नयन दर्पण
साक्षी प्रीतं अर्पण
सराबोर यसरी भो
क्या स्व-समर्पण ॥

कालो कलुष पखालेंर
इन्द्र धनुष कोरें
चित्रपट मुटु बनाई
बहार अपार भरें ॥

निशाकर अम्बरमा
हैन हाम्रै- हाम्रै मनमा
निर्झरिणी निद्र्वन्द
छाल उछाल सब्मा ॥

बेष्टित -लता तुल्य
िकंवा लता-बेष्टित तुल्य
उफान आख्यान तुल्य
क्याबात् ती क्षण अमूल्य ॥

निलगिरी अन्नपूर्णा
इन्द्र धनुष सेतु
भङ्कार झङ्कार झङ्कार
झङ्कार कै हेतु ॥

सारेगम मेरो हुँदा
प ध नि को टुंगो तिमी
सूर मसँग हुँदा
लय लयित तिमी ॥

सप्तरङ्गी सप्तपदी
सप्तपदी जीवनधूरी
जीवनधूरी रंगारंग
इन्द्रधनुष इन्द्रधनुष ॥

पूर्णिमा पूर्ण चन्द्र हुँदा
चन्द्रिका बिना कहाँ
वैशिष्ट्य यो दिनको
होली पो भो यहाँ ॥

रगतको रातो तिम्रो
मेरो अम्बर नीलो
जीवन-वायु मेरो भए
जीवन-रस तिम्रो ॥

दूर्वाङ्कुरे हरियाली
तिमी मलाई देऊ
पहेंलपुर जमराको
ओस जोसमा लिऊ ॥

एक कर मेरो भर
एक हल्चल्
फागु होलीमात्रै हैन
प्रेम तल्तल् ॥

अरुणकी सरीता वा
सविता हौ अरुणकी
मदनकी मायावी वा
काया अकायाकी ॥

शून्यकी सार स्वरुप
चँदुवाकी झल्लरी
बाग-बाग भएँ अहे
बागकी पल्लवी ॥

पौडियौ रङ्ग-सागर
आफै ऊ धन्य भयो
पौडायौ मधु-सागर
आफै यो धन्य भयो ॥

यी रङ्ग शर भए
दिन-होली धनु
लक्ष्य फगत् तिमीबिना
हाय के पो अरु ॥

पुसे-माघे सूर्य तुल्य
अझ पुष्पसँग -सुवासको तुल्य
प्रेमले रंगिएको
होली धन्य धन्य ॥

(२०५४।११।२८।५ दिनको १:४५ बजे; स्थान - अर्चलबोट पोखरा-२)

प्रेम प्रसङ्ग हाम्रो दुनियाँलाई कहानी भो ( मिति २०५४।८।२० मा रचिएको)

2009-03-04T20:37:00.000-08:00

प्रेम प्रसङ्ग हाम्रो दुनियाँलाई कहानी भो
एक् कान् दुई कान् गर्दागर्दै जगतैको जुवानी भो

न्याउलीको विरहमा मान्छे प्रीत सुन्न थाले
कोइलीले को हो भन्दा मान्छे माया गुन्न थाले
पिरतीको हाम्रो गाथा संसारले गाउन थाले
हाम्रो देखासिकी हेर सब्ले माया लाउन थाले

प्रेम प्रसङ्ग हाम्रो ..............

कुमुदिनी फूल्दाखेरी हाम्रो प्रीत मुस्काउँछ
लज्जावती सँगसँगै हाम्रो प्रीत लजाउँछ
पूर्णिमाको चन्द्रतुल्य जाज्वल्यमान् हाम्रो माया
अमर छ चाहे छाडी जानुपरोस् जर्जर् काया

प्रेम प्रसङ्ग हाम्रो ........

(२०५४।८।२०, शुक्रवार, दिउँसो २ः०० बजे, स्थान ः अर्चलबोट, पोखरा)

दिलको बात आज चािहं खसोखास भन्छु (मिति २०५४।८।१८ मा रचिएको)

2009-02-04T20:23:00.000-08:00

यसो भन्छु उसो भन्छु जसो तसो भन्छु
दिलको बात आज चािहं खसोखास भन्छु

दायाँ हेर्छु बायाँ हेर्छु आँखा जुधाउँछु
मृदु मुस्कान शुरुवात कुरो फुकाउँछु

आरंभमा वर्णन् के को अधर वा नजर्
घुमाउँछु मायालुलाई आजै प्रेम-नगर्

सोच्दासोच्दै गम्दागम्दै धेरै दिन भयो
यति दिन हुँदापनि धोको मन्मै रह्यो

सामुन्नेमा नपर्दामा यसो उसो भन्छु
सामुन्नेमा पर्दामा बक् फुट्दैन कछु

आकाश र पातालको डिङ् हाँके पनी
सकिएन प्रष्ट भन्न माया गर्छु भनी ॥
(२०५४।८।१८, बुधवार)

प्यारा निर्मल भनिकन (२०५४-८-१६ मा रचित गीतिभाव)

2009-01-19T00:56:00.000-08:00

कैले हाँस्छ्यौ कुरा सुनी मख्ख परी नाच्छ्यौ
कतिदिन यसै गरी माइती देशमा बाँच्छ्यौ

प्यारा निर्मल भनिकन च्वाक्क म्वाइँ खान्छ्यौ
भोलि फेरि भेटौं भनी बिदा भई जान्छ्यौ

कैले जिद्दी गछ्र्यौ घरि कुरो ट्याक्कै मान्छ्यौ
फूल टिपी मुस्कुराउँदै मेरातर्फ हान्छ्यौ

कैले फतर् फतर् बोल्छ्यौ घरि कुरा साँच्छ्यौ
बिना मेसै भावुक घरि खितखित हाँस्छ्यौ

घरि ठुस्स परी बस्छ्र्यौ अनि गीत गाउँछ्यौ
शान्ति मेरो हृदयमा प्रेमलता लाउँछ्यौ

जति तिमी माया गछ्र्यौ उति माया पाउँछ्यौ
प्रेम रोप्न यो खेतमा रोपाइँ गर्न साउँछ्यौ ॥
(२०५४-८-१६, सोमबार)

माया गाँस्न आइसकी एउटी मनकी गोरी (२०५४।८।२३ रचिएको गीतिभाव)

2009-01-14T20:25:00.000-08:00

न्याउली चरी किन रुन्छेस् नरो कठैबरी
प्रेममय भयो संसार बुझ्दिनस् हँ चरी
अझैसम्म विरहनै सम्झिबस्छे मोरी
माया गाँस्न आइसकी एउटी मनकी गोरी ।

गीत गाउन किन बिसर्िस् कोइली रनबन
यस्तो सुखद् बेला बीच नखुम्च्यान मन
काफल पाक्यो चरी अब काफल पाक्यो भन
हाम्रो मन एउटै भयो दुइटा फगत् तन ।

जुरेली त गुँड भित्र एक्लै किन बस्छेस्
बाहिर वहार नडुलेर किन गुँड पस्छेस्
अरिङ्गाल्नी किन खिल अरुलाई धस्छेस्
इष्र्या गर्दै हाम्रो प्रीत कति दिन बस्छेस् ।

मैना चरी िपंजडामा रुङ्छेस् किन आज
लज्जावती सधैंभन्दा बढि मान्छेस् लाज
शिकार गर्न छाडिदे न निठुरी ए बाज
बरु माया बसा्रइदे नाच् न मिलाई साज ।

पुछिदेऊ साथी संगी नजरका आँसू जित
मलाई माया गर्छिन् उनी होऊ खुशी अित
संसारमा बनोस् सबको माया गर्ने मित
माया प्रेम गर्दै बितोस् जीवन नहोस् खति ॥

(२०५४।८।२३ सोमवार रातको १०ः३० बजे)

सधैंभरी तिमी मेरै (मिित २०५४-८-१३ मा रचिएको)

2009-01-10T19:51:00.000-08:00

हिजोपनि आजपनि भोली-पर्सीपनि
सधैंभरी तिमी मेरै; ऐले, पछिपनि

रातीपनि साँझपनि बिहानीमापनि
दिउँसो पनि जतिखेर जहाँ भएपनि

जन्मेकी हौ मेरैलागि मेरैलागि बाँच
तिम्रो साटो रुन्छु म नै सधैं तिमी हाँस

हृदयमा मेरानिम्ति प्रेममाला गाँस
खुशीसाथ गीत गाउँछु तिमीचािहं नाच ॥

(२०५४-८-१३, रातको बाह्र बजेर केही मिनेट जाँदा)

कस्तो होला प्रेम-रोग भन्ने गर्थें पैले (मिति २०५४-८-७ मा रचिएको)

2009-01-04T19:47:00.000-08:00

कस्तो होला प्रेम-रोग भन्ने गर्थें पैले
आफैलाई संझाउने कोही पाइनँ ऐले

कस्ता होलान् बेकारमा माया गर्छन् भन्थें
पर्खि बस्ने भइएछ आउँछिन् उनी कहिले

व्याख्या गर्न अघि अघि नसरेको कहाँ हो र
धत् कस्तो यत्ति मेसो पाएनछु मैले

कस्तो होला प्रेम-रोग भन्ने गर्थें पैले
भर्खरै पो थाहा लाग्यो प्रेम मागें मैले ॥
(२०५४-८-७, रातको पौने बाह्र बजे)

मधुयाम जिन्दगीमा आजै आए जस्तो (मिित २०५४-८-१५ मा रचिएको)

2009-01-03T20:04:00.000-08:00

फॆरि फर्की आएँ हजुर (२०५५ साल चैत १२ गते रचिएको)

2009-01-01T19:42:00.000-08:00

हजुरलाई छोडी जाँदा धेरै गोता पाएँ हजुर
अलिबेर हराए'नि फॆरि फर्की आएँ हजुर

हजुरभन्दा परपनि संसार होला भन्ठानेको
हृदयले नमाने'सि फेरि फर्की आएँ हजुर
हजुरलाई छोडी जाँदा धेरै गोता पाएँ हजुर
अलिबेर हराए'नि फॆरि फर्की आएँ हजुर

कहाँ कहाँ पुगिएला भन्ने सोच व्यर्थ भयो
स्वप्नहरु उडी ग'सि फेरि फर्की आएँ हजुर
हजुरलाई छोडी जाँदा धेरै गोता पाएँ हजुर
अलिबेर हराए'नि फॆरि फर्की आएँ हजुर

हजुरको स्नेहले मत्याएको रै'छ मलाई
यस्तो कुरा चाल पा'सि फेरि फर्की आएँ हजुर
हजुरलाई छोडी जाँदा धेरै गोता पाएँ हजुर
अलिबेर हराए'नि फॆरि फर्की आएँ हजुर

संसाँझैमा फर्किनेलाई बाटो भुल्या भन्दैनन् रे
स्वीकार ल फर्की आ'सि फेरि फर्की आएँ हजुर
हजुरलाई छोडी जाँदा धेरै गोता पाएँ हजुर
अलिबेर हराए'नि फॆरि फर्की आएँ हजुर
(२०५५।१२।६)

मेरो काव्य सुन्दर बन्छ जब तिमी हुन्छ्यौ (२०५४ सालमा रचिएको गीतिभाव)

2008-12-29T21:37:00.000-08:00

मेरो काव्य सुन्दर बन्छ जब तिमी हुन्छ्यौ
मेरोलागि त्यै स्वर्ग हो जहाँ तिमी हुन्छ्यौ

अधूरो हो त्यो सपना जहाँ तिमी हुन्नौ
अपूरो हो त्यो विपना जहाँ तिमी हुन्नौ

सुख तिम्रो मुस्कान हो मिठो तिम्रो अधर
जादू टुना अरु के छ बिना तिम्रो नजर

नशा जाबो केही हैन तिम्रो प्रेम सामु
मौरी तुल्य अस्थिर् मन्को तिमीनै हौ रानू

आगो छ्या के पोलोस् जस्तो तिम्रो बिछोड्
नून् चूक् घाउमा सह्य हुन्छ हुन्न तिम्रो बिछोड् ॥
(२०५४-८-८, रातको एघार बजे)

को होला र म जत्तिको सुखी यो संसारैमा (मिति २०५४।८।२३ मा रचित गीति-प्रणय-भाव)

2008-12-17T01:00:00.000-08:00

जीवन यो (आयोदधौम्यद्वारा विक्रम संवत २०४७ मा रचित कविता)

2008-12-10T19:28:00.000-08:00

जीवन यो (कविता)

सम्झेजस्तो हुन्न जीवन
देखे जस्तो हुन्न जीवन
- एक गीतको टुक्रा

जीवन कस्तो छ
यसलाई भोगेर हेर
यसलाई जोखेर हेर
यो तिमीले हेरेजस्तो बोलेजस्तो पटक्कै छैन
जीवन सुस्वादु छैन
चाखेर हेर राखेर हेर
यो त काँचो केराजस्तो टर्रो छ
सुन्तलाजस्तै रसिलो र पोटिलो छैन पटक्कै
जीवन पहरा हो
यो सजिलै फोरिइन्न
नपत्याए कुहिनाले फोर औंलाले कोर
यो त हिराजस्तै कठोर छ
(रचना मिित : २०४७।९।२१)

बुझ र फर्क - वि.सं. २०४९ मा राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार पाउन सफल कविता

2008-11-26T19:46:00.000-08:00

कविता
बुझ र फर्क
कवि - आयोदधौम्य (निर्मलमणि अधिकारी)

उजाड बनेको छ पृथ्वी
नीरस र फूङ्ग नेपाल -
कतै नदीमा बगरै-बगर टल्कने त होइन,
मानिसहरुको जीजीविषा धप्धप् बलेर
खरानी त हुन्न हाम्रो संसार !
ए मान्छे हो,
रोक आफैंलाई डढाउन खोज्ने हातहरु,
पछि फर्काऊ विष कुण्डतिर बढेका
तिम्रा ती खुट्टाहरु;
रुखसँग आत्मियता राखेर हेर,
यसका रत्याउने गीतका तालमा नाच त,
त्यसपछि तिम्रा हातहरु
ममतामयी नारीलेझैं
रुखलाई संरक्षण गर्न प्रयोग गर,
भविष्यमाथि बन्चरो नहान,
बुझ र फर्क -
हरित नेपालतर्फ ।

वि.सं. २०४९ मा राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार पाउन सफल यो कविता ऋचा, २०४९ कार्तिकमा प्रकाशित छ ।

व्यथा (कविता)

2008-11-15T21:50:00.000-08:00

कविता
व्यथा
बोलुँ -
बोलिपासो,
नबोलुँ -
नबोलिपासो;
जब म चूप हुन्छु
चिच्याउँछौं तिमीहरु
कि योसँग वाणी नै छैन
र जब म बोल्न थाल्छु
टाउको दुख्न थाल्छ तिमीहरुको
कि यो साह्रै बोल्यो
-यो हामी भन्दापनि बढि बोल्यो;
बोलुँ -
बोलिपासो
नबोलुँ -
नबोलिपासो ।
रचना मिति - २०५३।१२।७ बिहीबार, रातको ठीक पौनेबाह्र बजे ।

स्पीकर्स कर्नरमा प्रकाशित

छाङ्ग पिपलटार, मेरो पिपलटार

2008-11-10T01:26:00.000-08:00

निबन्ध
छाङ्ग पिपलटार, मेरो पिपलटार
१६।१०।२०४८
छाङ्ग पिपलटार, मेरो पिपलटार, मेरो जन्मथलो, मेरो प्यारो गाउँ ।
कतिले नाम पनि नसुनेका होलान् र देख्ने चिन्ने जान्नेको संख्या झन् कति पो होला ! मान्छेहरुका दृष्टिमा यसको विशिष्टता केही नहुन पनि सक्छ; किनकि संसारका लाखौं गाउँहरुभन्दा पृथक् कुनै खासकुरा यहाँ उनीहरुले नदेखेका हुनसक्छन् । कुरा स्पष्टै छ - यहाँ भगवान् श्रीकृष्ण अवतरित हुनुभएन त्यसैले त यो व्रजभूमि भएन । यहाँ भगवान् श्रीराम अवतरित हुनुभएन त्यसैले यो साकेत मानिएन । अँ, यो पेरिस होइन जहाँ मोनालिसाको मृदु मुस्कानमा मदहोस भएकाहरुले इफेल टावरको गर्व बोकून् । न त यो सदा वसन्त-बहारमा झुम्ने क्वेटा नै हो । यो सँग मोहनजदडो र हरप्पाको जस्तो यश-आर्जन पनि मान्छेले नदेख्लान् । मिश्रको पिरामिडमा आफ्नो प्रतिकृति चियाउने रहर पनि मेरो पिपलटारले लिएन । पिपलटारले सिकन्दर जन्माएर विजयी हुनुको अनुभूतिमा रम्न पाएन । सुकरात अरस्तु प्लेटो नजन्मेको मेरो गाउँ; फ्रायड नित्से माक्स्र नहुर्केको मेरो गाउँ; तर नजिकै दमौलीमा जन्मेका वेदव्यासलाई हाम्रै छिमेकी त हुन् नि भनेर सन्तुष्ट छ यो । भानुभक्तले रामायणको अरण्यकाण्ड रच्दैगर्दा यही बाटो गुन्गुनाउँदै िहंडेको सम्झेर मख्ख छ । शिवभूमि हुन पाएकैमा सन्तुष्ट छ मेरो पिपलटार । मान्छेहरुले थाहा पाउन नचाहेर पो त नत्र पिपलटारको आफ्नै गौरवमय अतीत नभएको कहाँ हो र !
कुनैबेला कश्यप गोत्रीय मेघ ऋषिको नामबाट यो चिनिन्थ्यो जब यहाँ मेघह्रद मेघदह थियो । शायद गजेन्द्रमोक्ष यहीँ भएथ्यो । वासुकी अनन्त कुलीर कर्कट आदिइत्यादि नामका नागराजहरु यहाँ विहार गर्दाहुन् । छेउछाउतिर अनेक भँयर झाँक्रीका थान हुँदाहुन् । थुम्काथुम्कीमा देवी-देवता बास बस्दाहुन् । अनि मेघदहको नीलो गहिराइभित्र के देखेर हो कुन्नि डुल्दै त्यहाँ आइपुगेका कश्यप गोत्रीय ऋषिवर छागलले त्यस दहको पानीलाई पश्चिमतर्फ निकास दिएछन् इन्द्रसँग वज्र मागेर । जब दहको पानी पश्चिमतर्फबाट बग्दैगयो तब मलिलो जमीन भएको फाँट अर्थात् आजको ुम्याग्देफाँटु जन्म्यो । मेघनद आजको म्याग्देखोला ऋषिद्वय मेघ र छागलको गाथा गाउँदै दौडन थाल्यो र आजपनि हाम्रा पौरखी पुर्खाको कीर्ति सुनाउँदै बगिरहेकै छ म्याग्देखोलो - पिपलटारकै छेउबाट । सारा म्याग्देफाँटका प्राणीको जीवनाधारका रुपमा मेघनद हिजो पनि थियो र आजपनि छ । त्यसो त यदाकदा क्रोधित भएर गडगडाउन पनि यसले जानेको छ र त्यस्तोबेलामा धुरुक्क रुवाउँछ यसले । जे होस् म्याग्देले हामीलाई बताइरहेको छ पिपलटारको गौरवमय अतीत । यहाँ भगवान् शिव रम्नु भयो भैरव दगुरे नन्दी-भृंगीहरु खुशीले उफ्रे । सृष्टिकालमा शक्ति र शक्तिमान्को प्रणयलीला यहाँ चल्योहोला । यही म्याग्देका सुसेलीमा लयबद्ध भइरहेका होलान् कति कथा-कुथुंग्रीहरु ।
पिपलटार वास्तवमा समाधिस्थ ऋषिझैं छ स्थितप्रज्ञ । चंगेजको दिग्विजयमा यो निर्विकार रह्यो; तैमुरले भारत तहसनहस पार्दा मेसो पाएनछ; सिकन्दरको उदय र अवशानमा यसले केही प्रतिकि्रया जनाएन । झाँसीकी रानीको शौर्यलाई उतिबेला चिन्न नपाएको बलबाहु चीन जाँदा कोसेली पठाउने मेसो नपाएको चाणक्यको संगत गर्ने अवसर गुमेको - यी कुराहरुप्रति पछुतो छ वा छैन मेरो पिपलटारलाई शंकराचार्य र बुद्धलाई भने चिनेको छ अरे मेरो पिपलटारले । अल्लि पहिले पृथ्वीनारायणको महान् एकीकरण अभियानका बेलामा उनको साथ दिन चाहिँ जागेको थियो; तापनि अधिकांशतः मेरो पिपलटार मूक र ध्यानस्थ रह्यो पद्मासनमानै रमायो ।
अट्टिला जसले हरेक राज्य विजयसँगै एउटा बिहे गर् यो र त्यस्ता बिहेको संख्या चारसय पुगेको थियो उसकोलागि डेन्युबको किनारा जति महत्वपूर्ण थियो; त्योभन्दा महत्वपूर्ण लाग्छ म्याग्देखोलाको किनारा । यहाँ क्षेयास्र जन्मेन यहाँ हरक्युलिस जन्मेन यहाँ शेक्सपियर जन्मेन यहाँ हिटलर जन्मेन । यसको कुनै इतिहासको पानामा नाम नभेटिएला; कुनै धर्मग्रन्थमा यसको महात्म्य नपाइएला - तर दुःखमनाउ छैन । यसको पत्रे चट्टान मुन्तिर उधिन्ने होभने सृष्टिकै कथा छोपिएका हुन के बेर ! पिपलटारको थोरै तर साह्रै उब्जाउ जमीनकालागि कति भुरे-टाकुरे राजा-रजौटाको रगत बह्यो होला । यसको यथार्थ पुस्तकहरुमा खोज्ने होइन हाम्रै म्याग्देलाई सोध्नुपर्छ ।
कुनैबेला औल लाग्छ भनेर गोठमात्रै पनि राखिएछ पिपलटारमा । दिउँसै बाघका गर्जन र मृगशावकका उछलकूद ! देउताले गर्थे रे रखवाली । बाटेकुवामा बाघका डमरु र मृगशावक सँगसँगै पानी पिउँथे रे । कालक्रमसँगै पिपलटारको मोहनी बढ्यो । मान्छेहरुले गोठका ठाउँमा घर बनाए । पत्रे चट्टानलाई बमको विष्फोटले उडाएर मलिला गरामाथि समेत गिटी ओच्छ्याइयो । त्यतिखेर नयाँ जीवनप्रतिको आशाले सबै चोटलाई उफ् सम्म पनि नभनी सह्यो मेरो पिपलटारले । तर म्याग्देखोलाको दुःखमाथि दुःख थपियो । बमको पड्काइले तसर्िएर कहालियो ऊ । आफूमाथि पुल अनि ठाउँ-कुठाउँमा तटबन्धले उँध्मुन्टियो बाँधियो । तर वास्ता गर्ने ध्याउन्नामा थिएन पिपलटार । आधुनिक हुनुमा मजा आएको थियो यसलाई त । परिवर्तनलाई कौतुकतापूर्वक अवलोकन गर्नु र सकेजति अपनाउनु यसैमा रमायो पिपलटार ।
जब म जन्में मेरो प्रथम भेट पिपलटारको माटोसँग भयो । त्यसदिन यहाँको हावाले मेरा फोक्साहरु भरिए । म्याग्देखोलाको पानीले मलाई धोइएको थियो । यहीँको माटोमा उब्जेको अन्नबाट म पोषित भएँ । पिपलटारको काखमा म्याग्देखोलाको ुलोरीुसँगै मैले जीवनगीत गाएँ । मेघ र छागलजस्ता महान् पुर्खाको गाथा म्याग्देको सुसेलीमा सुनेको हुँ मैले । हिजो जब यो आफ्नो यौवनमा थियो त्यसबेला म यसमा पौडी खेल्थें तर आज जब म यौवनमा छु ऊ मसँग केही फर्मायस गरिरहेको छैन । जबकि अधिकार हो उसको ।
मेरो जन्मभूमि पिपलटार कुनैपनि महानगरीभन्दा कम छैन मेरालागि । मेरी आमा र मेरा पिताजीको वात्सल्यसँगै पिपलटार पनि कदापि नमेटिने गरी मसँगसँगै छ । मेरो हृदयको पिपलटार वर्णन गरुँ भनेपनि शब्द पुग्दैन । नाइलको लम्बाइ र अमेजनको चौडाइ अरुहरुकालागि धेरै होला मेरोलागि त म्याग्देखोलानै सबभन्दा लामो र चौडा छ । गंगा जत्तिकै पवित्र मान्छ मेरो हृदय यसलाई । मेरोलागि मेरो पिपलटार स्वर्गभन्दापनि ठूलो छ; पैगम्बरको जन्नत र येशूखि्रष्टको प्रमोदवनभन्दा मेरो पिपलटार नै ठूलो मान्छु म त । मलाई लाग्छकि सबैथोक हो मेरो मातृभूमि । मेरो पिपलटार मेरो मुटुको प्रत्येक धड्कनमा समाहित छ ।

घटना र विचार साप्ताहिकमा वि.स. २०५७ सालमा प्रकाशित

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यको छैटौँ खण्डकाव्य आकाश यसरी खुल्छ

2008-11-08T21:59:00.000-08:00

आकाश यसरी खुल्छ
निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यको छैटौँ खण्डकाव्य
लेखन मिति ः वि.सं. २०५०।०२।१८ बिहान ८ः०० बजे सुरु भई मध्याह्न १२ः३० मा समाप्त ।
This short-epic has been published already in: Aath Khandakavyaharu Ayod Dhaumyaka (An Anthology of Eight very short epics by Ayod Dhaumya), published by: Taranga Sahityik Abhiyan. यो खण्डकाव्य पनि आठ खण्डकाव्यहरु आयोदधौम्यका (तरंग साहित्यिक अभियान, वि.सं. २०६५) मा संग्रहित छ ।

विषयसूची
१। विषय प्रवेश
२। विदुलाको छट्पटी
३। विदुला संजयलाई भन्छिन्
४। विदुलाको सन्देश ः संघर्ष
५। संजयको विवशता प्रदर्शन
६। संजय आक्रोशित हुन्छन्
७। विदुलाको कूटनीति सम्बन्धी अर्ती
८। उपसंहार

मंगलाचरण
वीणा पुस्तक धारिणी अभयदाता हे श्वेत वस्त्रावृता ।
तिम्रै पाई दया मानिसहरु हुन्छन् खुशी सर्वदा ॥
वाणी स्वरुपा हजुरको गर्छन् सबले तप ।
सकूँ लेख्न काव्य यो गर्दै हजुरको जप ॥
लामो सूँढ अनि हाम्रा कल्याणकर्ता प्रभो ।
करुणा हामीमाथि ठूलो छ तिम्रो विभो ॥
देऊ शक्ति शीघ्र लेखनको भक्त काव्यको हो भनी ।
तिम्रोझैं सुयश फक्रोस् अमर हुन सकूँ अनि ॥
यो देशको पहरा जहाँ
कस्तुरी मग्मगाइरहेछ
यो देशको छहरा जहाँ
श्रीखण्ड जग्मगाइरहेछ
अनि यो देशका फाँटहरु जहाँ
नदीहरु गड्गडाइरहेछन्
र मेरो हिमालपनि देओस्
सम्बल मनको ।
यी देशका कछाड र भोटो फाटेका
मेरा दीन जनता
आधी पेट खाएर
सारंगीझैँ ख्याप्ल्याक्क परेका
मेरा विवश जनता
यी सबको आत्मा साक्षी छ
यहाँ कलम गड्गडाउने छ
खलंगामाझैँ वीरताको
शंखघोष गर्दै जाओस्
मेरो कलमले ।

१। विषय प्रवेश
सूत्रधार १ ः
कथा आज भिनंदैछ यहाँ एक वीर् नारीको
कथासँगै गाइँदैछ प्रशस्ति यहाँ वीर् नारीको ।
माया प्रेम स्नेहकी खानी सधैं नारी
परेदेखि ज्वालामुखी चट्याङ् बन्छिन् नारी ।
एकादेशको कथा हो यो
कुनै देश थियो रे
त्यो देश देश थिएन वास्तवमा
राष्ट्र थिएन त्यो ।
प्रत्येक जनताको हात
बन्दी बनेका थिए
प्रत्येक राष्ट्रवादीको मुखमा
ताल्चा मारिएको थियो
उफ्
कति दुःखदायी हुन्छ पराधीनता
दूर्भाग्य यही थियो
नियति त्यो देशको ।
यन्त्रमानव बनेर
कसैको आदेशको प्रतिक्षामा
बस्थे कतै अक्षम्य गल्ती
हुने त होइन
थाहा छैन कुन बेला
कोमाथि प्रहार पर्छ
खै के थाहा कहिले
बन्दी हुन्छन् जनता
आखिर त्यो देश
पराधिन त जो थियो ।
बारीका डल्लाहरु चिच्याईचिच्याई
स्वतन्त्रताको वकालत गर्थे
नदीका सुस्केराहरु
पीडाको गाना सुनाउँथे
प्रत्येक मनहरु चाहन्थे
ज्वालामुखी बनिदिन र
भत्काइदिन
पराधिनताको दूर्ग ।
िपंजडाको सुगा झैं भएर
विरहिणी झैं रोएर
काल बितेको थियो
पराइको गाँसमा बासमा आशमा
मुटुको प्रत्येक ढुकढुकी बन्धकी भइसकेपिछ
मस्तिष्कका प्रत्येक नशा
व्याज तिर्दैमा गइसकेपिछ
परिणाम के हुन्छ र
यहाँ त्योभन्दा अर्को ।
राजा त्यो देशको राजालाई
के राजा भन्ने
अर्काको तलब खाएर
अर्काको पराधिनता स्वीकारेर
अर्काको कदममा निहुरेर
अनि अर्काको आदेश तामेल गर्दै
बाँच्ने पनि
राजा भनिएला र
त्यसैले त राजा
राजा थिएन
दास थियो ऊ सैन्धवको
देशको प्रत्येक जनता र
प्रत्येक माटोको कण सहित ।

२। विदुलाको छट्पटी

यस खण्डकाव्यको पूर्णपाठ पछि राखिनेछ ।

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यद्वारा लिखित उपन्यास अन्तिम बादशाहको केही अंश

2008-10-25T21:35:00.000-07:00

अन्तिम बादशाह

चीनका मंचुवंशीय अन्तिम सम्राटसम्बन्धी लघु-उपन्यास
लेखन मिति ः २०४८ असार २१ गते शुक्रवार - भदौ ३१ गते सोमवार

१

आमा !
हुसुआन तुङ्ग माचुवंशीय राजकुमार आफ्नी आमालाई बोलाइरहेछन् । विचरा उमेर नै के छ र ! भर्खर तोते बोली फुटेको छ । आमा काखमा लिन्छिन् र पुचकार्छिन् । यही मातृ ममत्व कति शक्तिशाली छ भने तुङ्ग मग्न हुँदै निदाउँछन् । महारानी ति स्याङ्ग छोरालाई झोलुङ्गोमा राख्छिन् । निदाएको तुङ्गको अनुहारमा हेर्छिन् उनको मातृत्व भावविभोर हुन्छ । उनी च्वाक्क म्वाइँ खान्छिन् तुङ्गको निधारमा ।
ूए फेङ् ! हुसुलाई हल्लाइदे त । भर्खर निदाएको छ निद्रा बिग्रेला नि फेरि । ल ल आइज ।ू
महारानी ति स्याङ्गले नोकर्नी फेङ्लाई अह्राइन् । उनी त्यहाँबाट महराज भएतर्फ गइन् । महाराजले अघि नै हो नि त बोलाएका । तर उनी आफ्नो प्यारो पुत्रकहाँ बस्दैमा ठिक्क भयो ।
ूमहारानी ! तिमी मेरो आज्ञा पनि अटेर गर्न लाग्यौ होइन हैन च्याङचिङकहाँ जानु पर् यो कि कसो ू
महारानीलाई छासे महाराजले । उनलाई नमिठो लाग्यो । महाराज त यस्तै छन् जहिले पनि बेखुशी भएपछि च्याङचिङकै जिकीर गर्दछन् । ूहुन पनि कति हिसी परेकी छ मोरी ! हुने भए तेजाब छरेर विकृत पारिदिन हुन्थ्यो !ू हीनताबोध भयो महारानीलाई । करैले भनिन् उनले ूक्षमा महाराज !
ति स्याङ्गलाई महाराजको व्यक्तित्व खल्लो लाग्छ । यही महाचीनमा कैयौँ शासकले शासन गरे । यहीँका बादशाहले आफ्नो ध्वजा संसारभर फिँजाए । तर यी महाराज ! खै के महाराज ! खालि महलमा बसेर ति स्याङ्ग र च्याङचिङबीच प्रतिस्पर्धा गराउँदै जुँगामा ताउ लगाउँछन् । लड्न केही जान्या होइन । माचुवंशको त्यो पताका कति ठुन्किइसक्यो । यस्तै हो भने माचुवंशै खतम हुन के बेर !
ूयी महाराज कति कायर हुन् त ! आफ्नो गुमेको माचुरिया फिर्ता लिनु त कता कता अब अन्य भूभाग पनि स्वतन्त्र हुन थाले । छ्या !ू ति स्याङ्गलाई नजानिँदो क्षोभ लाग्यो ।
<>
ूहँ ! के भनिस् रे फेङ् ू महारानी ति स्याङ्ग झसङ्ग भइन् । यो कुरा संभव होला र हिजो दुवै कति रमाइलो रमाइलो कुरापछि छुट्टिएका बिहानै मृत्यु हुन सक्छ र साँच्चै होला र ूठट्टा त गरिनस् ू हकारिन् ति स्याङ्गले । नोकर्नी फेङ् नङले भूइँ कोतार्न थाली । उसका आँखाबाट बररर आँसु खसिरहेको थियो । उसलाई पनि निकै चोट पर् यो । आफ्ना लिली पारेका गोडामा शरीरको भार थाम्दै फेङ्ले भनी ूउता सवारी होस् रे ।
ति स्याङ्गलाई बल्ल यकीन भयो । हिजो कति हँसमुख थिए भने महाराज ! सधैँ रिसाइरहने उनको अनुहार कति उज्ज्वल थियो भने हिजो ! ूहे काल कति निष्ठुरी छस् । भन्दे मलाई त्यति सानो हुसुआन तुङ्गको अभिभावकत्व किन छिनिस् तैँले
ति स्याङ्ग उठ्न सकिनन् । उनलाई अँध्यारो लाग्न थाल्यो संसार । आखिर जे जस्तो भए पनि महाराज एउटा आधार त थिए । तर आज महाराज नभएपछि उनीमाथि जे जस्तो आपत्ति पनि त पर्न सक्थ्यो । हुसुआन त्यो गद्दीमा बस्न पाउने हो कि होइन ! तर उनलाई बूढा मन्त्री हो साङ्गको पूर्ण विश्वास थियो । उसले नूनको ढिको बिस्रने छैन र वफादार अवश्य रहनेछ ।
<>

ूमाचुवंशीय महाराजको आत्माले शान्ति पाओसू
महारानी ति स्याङ्ग प्रसन्न भइन् । जनता महाराजका शोकमा विह्वल छन् । उनीहरुको मनमा पनि माचुवंशप्रति अटाइ नअटाइ श्रद्धा रहेछ । तर … … तर किन यति थोरै छ यिनीहरुको सङ्ख्या ! आफ्ना महाराजको मृत्युमा दुःख प्रकट गर्ने यत्ति न यिनीहरु पनि करकापले पो आएका हुन् कि ।
ति स्याङ्गको मुटु ढुकढुकाउन लाग्यो । ूकतै जनता हामीसँग रुष्ट त छैनन् । बिचरो नाबालक हुसुआनमाथि विपत आइलाग्ने त होइन कतै अरुलाई जितेर हामी यहाँ प्रतिस्थापित भएझैँ अरु कोही पो निस्केछ कि ! हे ईश्वर मेरो हुसुलाई केही नहोस् । सानो उमेर भएपछि पिरलो यही छ त नि । यदि ऊ ठूलो हुँदो हो त म पिरिनु नै किन पथ्र्यो र .

प्रकाशोन्मूख

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यद्वारा रचित तेस्रो खण्डकाव्य क्षात्रमूर्ति जना

2008-10-19T02:43:00.000-07:00

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यद्वारा रचित तेस्रो खण्डकाव्य
क्षात्रमूर्ति जना
पौराणिक पृष्ठभूमिमा लिखित खण्डकाव्य
लेखन मिति ः २०४६।०६।२०
पुनर्लेखन मिति ः २०४७।०६।१७

This Kshatra-Moorti Jana is third short-epic written by Nirmala Mani Adhikary (Ayod Dhaumya). It was written in B.S. 2046/06/20 and revised in B.S. 2047/06/17.
This short-epic has been already published in: Aath Khandakavyaharu Ayod Dhaumyaka (An Anthology of Eight very short epics by Ayod Dhaumya), published by: Taranga Sahityik Abhiyan.

१। देश वर्णन
२। युद्धको घोषणा
३। जना-जङ्ग संवाद
४। युद्ध-दुर्ग
५। युद्ध
६। परमपद

सरस्वती प्रार्थना
आऊ माता शारदे तिमी यो पुत्र छेउमहाँ
त्यागेर शरणागत जान्छ्यौ तिमी कहाँ ॥१॥
आमा सरस्वती तिमीलाई प्रणाम मेरो छ है
जाग जाग तिम्रो पुत्रले लेख्न सुरु गर् यो है ॥२॥
लेख्छु तिम्रै भक्तिभावले म यहाँ खण्डकाव्यै पनि
हे शरणागत वत्सला नमस्कार तिमीलाई गरी ॥३॥

१। देश वर्णन
थियो अति सुरम्य देश त्यो प्रकृतिको वर्दान
प्रकृति देखाउने त्यहाँ कौशल आफ्नो महान ॥१॥
च्याँ च्याँ चुँ चुँ गरिकन पक्षी क्रीडा गर्दथे
साँढे ती अति बलवान् आपसमा भिड्दथे ॥२॥
को हो को हो भनिकन कोइली नाची खेली बस्दथ्यो
यस्तो थियो परिवेश त्यहाँ सुख स्वयम् हाँस्दथ्यो ॥३॥
सुन्दरता न्यौछावर जताततै गर्दथ्यो त्यहाँ विधाता
यस्ता नगरीविषे राज गर्थे यशस्वी राजा मान्धाता ॥४॥
नगरी त्यो थियो जगमा अति विशिष्ट कक्षको
सम्झ सम्झ वीरहरु नै त्यसको रक्षक पो ॥५॥
ठूला ठूला अट्टालिकाहरु त्यहाँ बनेका थिए
क्याबात् ती जनले त्यहाँ कमाल नै गर्दिए ॥६॥
बुर्लुक् बुर्लुक् मनोहर मृग नै उपि्रुदिन्छन्
सम्झ हे सौन्दर्य यस्तो मानौँ जादू नै हुन् ॥७॥
पहिले अति विकट त्यस्तो पहाडविषे नै
सहर यति ठूलो लौ हेर आज बन्यो है ॥८॥
हरियाली छ जताततै अनि सुन्दरताको खानी छ
सबै रैति पनि सुखी त्यहाँ कसको के हानी छ ॥९॥
बस्छन् सबजना मिलीजुली एक पूरै भएर
मिल्छन् मिल्छन् आपसमा सहनशील भएर ॥१०॥
हूँ हामी प्रजा यो हाम्रो देश
गर्नु हुँदैन कलह आपसमा विशेष ।
रक्षा गरौँ नत्र बिग्रेला स्वदेश
मिलेर नै बचाऔँ यो देश ॥११॥
भन्ने विचार लिएका
स्वदेशका लागि भनेर खिएका ।
थिए अत्यन्त दुर्धर्ष वीर सिपालु
युद्धका लागि अति नै पिपासु ॥१२॥
रण गर्न सधैँ जमजमाउने
रणैसँग ती रमाउने ।
थिए विचित्र मान्धाताका रैती
न्यायमा थिएन मावली र माइती ॥१३॥
प्रकृतिको वरदान सुरम्य ठाउँ
यसको जोडा जगमा कहाँ पाऊँ ।
सबै जन सधैँ स्वच्छ रहनाले
रोग भाग्यो तिनलाई देखनाले ॥१४॥
सधैँ विजेता विजेता सधैँ नै
कल्पन्थे जितूँ हामीले सधैँ नै ।
राजतन्त्र भक्ति रहेछ साह्रो
विरत गराउनु असाध्य गाह्रो ॥१५॥
धर्म यही हो पालक राजाको
नभन्नु कबै आफ्नो र अर्को ।
बज्रतुल्य थियो मान्धाताको काया
अहो प्रजामा बराबरी माया ॥१६॥
छिमेकी राजा डाहले मर्दथे
शत्रुहरु चाहिँ आँखा तर्दथे ॥१७॥
जनता थिए निष्फिक्री सुखी
रहेन कोही देशभर दुःखी ॥१८॥

२। युद्धको घोषणा
मान्धाताको राज देखी सिक्नु पर्ने थियो
सुखी लोक पार्ने क्यारी बुझ्नु पर्ने थियो ॥१९॥
तर शत्रु पल्टिएछन् आहि्रस गर्दा गर्दै
मान्धातालाई सिध्याउने मतो हेर्दाहेर्दै ॥२०॥
मिलेछन् हरुवा शत्रुहरु जति
सेना असङ्ख्य कति हुन् कति ॥२१॥
लडाइँ गर्ने मन बनाएछन्
सबै मिली मान्धातालाई खबर पठाएछन् ॥२१॥
कि गर युद्ध अब हामीसँग
गुलामी नत्र कहाँ रसरङ्ग ॥२२॥
राजा मान्धाता अचम्मित भए
सल्लाह गर्नलाई सभा नै बोलाए ॥२३॥
लौ है रिपूले हाँक आज दिए
दाँजेर हेर्दा सेना बढी देखिए ॥२४॥
युद्ध गरने कि अहिले नगरम्
सम्झेर बसम् समय बलवान् ॥२५॥
अरुको गुलामी स्वीकारी बसौँ वा
आजाद रहन पटुकी कसौँ हँ ॥२६॥
कसो गर्ने आज यही सोध्न भनेर
बोलाइरहेछु रिपूमर्दन गनेर ॥२७॥
मन्त्री मान्धाताका थिए उज्ज्वल
वीरताले साँच्चै भएका प्रज्ज्वल ॥२८॥
तरबार तिनले लिन्थे साथैमा
ढोग्थे भक्तिले राखी माथैमा ॥२९॥
हे सभासद् जन उठे ती उज्ज्वल
के भन्न लागे सबै सुन्न तत्पर ॥३०॥
हामी हौँ क्षत्रीय लत्रनु पाप हो
जब गर्छौँ युद्ध अगाडि टिक्ला को ॥३१॥
युद्धम् युद्धम् उठे वीरहरु
युद्ध नै सदर जान्दैनौँ अरु ॥३२॥
अकेला हामी भएुनि हौँ बरु
युद्धै गरेर जित्नेछौँ हजुर ॥३३॥
विजयको पताका फहराइकन
आऊँला फर्केर मान्धाताजन ॥३४॥
उठे अनि त जङ्गध्वज त्यहाँ
रिपूमर्दन हुन्छु अब समरमहाँ ॥३५॥
तोपची पनि मै हुन्छु हेर
उडाउँछु शत्रु नगरी देर ॥३६॥
गोली नै गोलीले भूमिलाई छोपौँला
देशकै निम्ति मरौँला मारौँला ॥३७॥
सामान्यजन झैँ शूर वीर हुँदैन
सुन सुन भाइ हो कालले छुँदैन ॥३८॥
तसर्थ हामीले डराउनु ठीक छैन
डराई भाग्नु वीर कर्म हैन ॥३९॥
युद्धको पीडा मान्धाता बुझ्छन्
त्यसैले उपाय केही छ कि गुन्छन् ॥४०॥
आफ्ना सूतसरिका प्रजालाई
भन्छन् ती महाराज आई ।
शिव हरे शिव सैन्य पराइका
अति नै छन् ती बलिया ॥४१॥
रैछन् संख्यामा अगणित ती
ठम्याउन पनि मुस्किल अति ।
हामी छौँ थोरै हे वीर
हुनु पर्ला असाध्य धीर ॥४२॥
हामी छौँ जम्मा आठओटै हजार
उनीहरुलाई हेर्दा बजारै बजार ॥४३॥
बलियाहरुसँग जोरी खोजेर
ठीक छैन कि काललाई रोजेर ॥४४॥
जङ्ग -
हुँदैन बस्नु हामी कातर बनेर
गिराउँला रिपूहरु एक एक गनेर ॥४५॥
थोरै हुँदैमा हार हाम्रो हुँदैन
हजुरको प्रताप इन्द्रले आँक्दैन ॥४६॥
अर्जुन एक्लै कौरब हराए
गाईहरु विराटका झट्टै फर्काए ॥४७॥
पछि हटेर अब हुँदै हुँदैन
लखेट्नै पर्छ छाड्न मिल्दैन ॥४८॥
ती आए हामी मिल्न तयार छौँ
हाम्ले भनेकै हौँ वसुधैव कुटुम्बकम् ॥४९॥
सर्वे भवन्तु सुखिनः हामी भन्दै थियौँ
आज आइकन हामीले यो धोका पायौँ ॥५०॥
जाऊँ अब युद्ध गरौँ गर्नै पर्छ युद्ध
आज यस्तो बेलामा बन्ने हैन बुद्ध ॥५१॥
बुद्धले दिएको त फगत् व्यक्ति धर्म
मिल्दैन त्यो जब आउँछ राजधर्म ॥५२॥
समर भूमिमा सकल शत्रुलाई
तोपले मारुँला ती षठहरुलाई ॥५३॥
आगोको लप्का बनी जानु पर्छ
यो मौकालाई कहाँ फाल्नु हुन्छ ॥५४॥
खेर यो मौका यदि गयो भने
गुलाम् भयो देश् यति कुरा जाने ॥५५॥
नबुझी शान्तिको कुरा नभनौँ
तयारी नगरी बेला खेर नफालौँ ॥५६॥
युद्धको विचार अहिले नत्यागौँ
बित्थामा पिर्ने षठलाई नछाडौँ ॥५७॥
विचार आफ्ना सभासद् राख्दैथे
राजा मान्धाता सोचिरहेथे ॥५८॥
तातो रगत यो सभासद्हरुको
सम्झेका छन् के सोच जनहरुको ॥५९॥
लड्ने त लड्छौँ जित्छौँ वा मर्छौँ
पीडा खप्न नारी शिशुलाई छाड्छौँ ॥६०॥
युद्धले दिने पीडाको त्यो भारी
वास्तै नगर्न सक्छु म कसरी ॥६१॥
सक्दिनँ भनी यत्तिकै छोडौँ कि
लडेर सधैँ स्वाधीनै रहूँ कि ॥६२॥
आठै हजारलाई आगोमा होमौँ त
कसो गरेमा राष्ट्रहित हुनेछ ॥६३॥
घाँटी हेरिकन निल्नु पर्ने हाड
कुइनाले कसरी फोरौँला पहाड ॥६४॥
छिमेकी सबै कसरी मिलेका
हामीलाई मास्न मिले झैँ गरेका ॥६५॥
शत्रुले साह्रै हेपेको देखियो
उज्ज्वलको छाती चरक्क फाटियो ॥६६॥
युद्धै ठीक छ उनी भन्न थाले
हो युद्ध ठीक हो सम्मति सभाले ॥६७॥
युद्धै गर्ने पत्र शत्रुलाई पठाई
कुरा गर्न लागे तयारीलाई ॥६८॥
लेऊ नाम सबै प्रभुजी रामको
अब बाँडफाँड हुनेछ कामको ॥६९॥

३। जना-जङ्ग संवाद
जङ्गध्वजकी पत्नी जना नाम गरेकी
वीर अति नै साक्षात् क्षत्राणी ॥७०॥
जना क्षत्राणी आइन् खुशी भएर
क्षात्रधर्म निर्वाह बेला यो बुझेर ॥७१॥
हर हर महादेव ध्वनि सुनियो
शङ्खघोष पनि चारैतिर गुिाजयो ॥७२॥

जना -
हे मेरा पि्रय हे मेरा नाथ समरमा लड्नु होस्
समरविषे हे मेरा पति सदैव डट्नु होस् ॥७३॥
म पनि जान्छु समरमा हजुर्का साथमा
फर्की आऊँला टेकिकन शत्रुका माथमा ॥७४॥
देशलाई पर्दा नर र नारी अगाडि बढ्ने हो
साथै साथमा दुवैजना जिन्दगी जिउने हो ॥७५॥

जङ्ग -
हे मेरी पि्रया हे मेरी प्राण खुशी म अति छु
स्वधर्म खातिर मरेर पनि खुशी नै रहन्छु ॥७६॥
क्षात्रमूर्ति जना तिमी क्षत्राणी तारा हौ
वीरत्वले गर्दा तिमी धपक्क बल्दछ्यौ ॥७७॥
चन्द्रमा नाथे तिम्रो अघि मलीन देखिन्छ
आकाशको तारा पनि लाजले छेकिन्छ ॥७८॥
तिमीलाई देखी शचीपति पनि इखिन्छ
पाएर तिमी यो मन मेरो अति नै सुखी छ ॥७९॥
हे प्यारी जना समरमा काल् बनी नाचौँला
एक् मुठी प्राण रहेसम्म मजाले हाँसौँला ॥८०॥
म जान्छु जना समरमा घरमै बसनू
घरमै रही तिमीले जना सबै थोक मिलाउनू ॥८१॥
हे क्षात्रमूर्ति हे मेरी प्राण छोरालाई बढाऊ
यो मेरो रत्न नरध्वजलाई वीर है बनाऊ ॥८२॥

जना -
क्षत्राणी हूँ म तयार हुन्छु सधैँ लड्नलाई
कायर बन्नु ठीक छैन नछाड्नोस् मलाई ॥८३॥
आमा बाबु छोरा मिली लडाइँ गरेर
पताका फहराऊँला समर जितेर ॥८४॥
हुन्न है प्यारा मलाई यहाँ अकेली छोडन
निठुरी नहोऊ हे मेरा सुहाग यता त हेर न ॥८५॥
देशको निम्ति गइरहेछौ कसरी छोडूँ म
नरले मात्र गरेर हुन्न कसरी बुझाऊँ म ॥८६॥
मरेदेखि सबैजना मरेर जाने हो
नमरेदेखि शत्रु मारी फर्केर आउने हो ॥८७॥
म पनि आफ्नो अस्तित्व लागि मार्नेछु मर्नेछु
ती दुष्ट वैरी जनलाई सत्यानाश पार्नेछु ॥८८॥
नछाडी लानुस् बिन्ती हजुर जीवनसाथीको
किन छोड्ने पि्रयतम न पङ्गु न त छु भारी पो ॥८९॥

जङ्ग -
हे मेरी जीवन प्राणपि्रया त्यसो नभन
मेरो कुरा सुन त सुन एकै छिन् सुन न ॥९०॥
सुकोमल स्वाभाविक छौ नारी नै भएर
विकराल हुन्छ युद्ध के गछ्र्यौ गएर ॥९१॥

जना -
म नारी रणमा हुन्छु चामुण्डा
नसम्झनू सुकोमल मात्र यो छ ।
मेरो पीर लिई बस्नु महाभूल हो
नलिई पीर बस्ने चाहिँ मान्छे ठूलो हो ॥९२॥
रणमा गई हे मेरा पति कमाल गरुँला
बित्थैमा जोरी खोज्ने तिन्लाई छपक्कै मारुँला ॥९३॥
देशको लागि बलिदान हुनु असाध्य राम्रो हो
अर्काको दास बाँच्नु परे जीवन् के कामको ॥९४॥

जङ्ग -
खुशी छु खुशी धेरै खुशी कुरा त्यो सुनेर
ठीकै पो हो कि जस्तै लाग्छ मनमा गुनेर ॥९५॥
हिँड त हिँड क्याम्पमा जाऊँ लडाइँ है गर्नलाई
निश्चिन्त हुन्छु म पनि त देखेर पि्रयालाई ॥९६॥
युद्धै हो परित्राण सकल जगत्को ।
युद्धै हो कल्पतरु अन्यायीविरुद्धको ॥९७॥
खोइ पुत्र नर कहाँ छ छिटो बोलाऊ
अब देरी नगरिकन यात्रा जगाऊँ ॥९८॥
मिल्यो मतो सबैजना युद्धक्षेत्र गए
त्यहाँ निर्मित दुर्गमा खुश मनले पसे ॥९९॥
उज्ज्वल मन्त्री खुशी धेरै भए
क्षात्र जनालाई धन्यवाद दिए ॥१००॥
आए क्षत्राणी धेर जनालाई देखेर
सकिन्न महिमा उनको लेखेर ॥१०१॥

४। युद्ध-दुर्ग
त्यो दुर्ग थियो विकट ठाउँमा ढुङ्गा र मुढाको
मानौँ थियो अनुभवी लात र मुक्काको ॥१०२॥
ढोकैमा राखिएको तोप थियो है
तोप लिई जाग्रत् भई जङ्ग बस्थे नै ॥१०३॥
अग्लो न अग्लो पहाड्को थाप्लो चढ्नलाई गाह्रो छ
लौ है हेर रिपूले तिन्लाई जित्न गाह्रो छ ॥१०४॥
उज्ज्वल थिए दुर्गका नेता भएका
देखिन्थे तिनी तलतिर आँखा लाएका ॥१०५॥
कति बेला शत्रु आउला सचेत ती थिए
गोलीगट्ठा तयार पार्ने आदेश तिन्ले दिए ॥१०६॥
मन्त्री हूँ म भन्ने अभिमान् तिनमा थिएन
सुनमा सुगन्ध प्रभुले डर तिनलाई दिएन ॥१०७॥
निशाना अचूक अर्जुनको जस्तो
रणमा देखिन्थे पट्ठो काल जस्तो ॥१०८॥
वरीपरी ढुङ्गाखानी शत्रुलाई बसा्रउन
नजिकै थिए मुढा तिनलाई तसा्रउन ॥१०९॥
दुर्ग बनाऊ काम तामेल् हुँदै जाँदो थियो
तलै बस्ने रिपूको त सातो जाँदै थियो ॥११०॥
त्यो शिखर उत्तुङ्ग कस्तो हो कस्तो
हेर्दाखेरिमा टोपी खसिहाल्ला जस्तो ॥१११॥
खोपेर चढे त्यहाँ मान्धाताका जन
शत्रु त पक्कै नसक्लान् नि चढ्न ॥११२॥
गाई गोरु जान पनि अति कठिन
चिल नै पनि भन्छ मैले सकिनँ ॥११३॥
माथिबाट ढुङ्गा र तोप बसा्रउन मिल्ने
तलका गोली त डाँडैले निल्ने ॥११४॥
मानौँ त्यो दुर्ग विश्वकर्मा आई
बनाएर फर्के छन् कि हँ भाइ ॥११५॥

५। युद्ध
मान्धाता जय जय सेनानी कराउँथे
शङ्खघोष सुनेर िसंहराज डराउँथे ॥११६॥
सम्पूर्ण सेनानी लडौँला रहेका
युद्धको मातले मत्त भएका ॥११७॥
घोषणा बिना नै रिपू त्यहाँ आयो
दुर्गमा ताकेर गोली उस्ले दाग्यो ॥११८॥
उज्ज्वलले तत्काल दुर्गलाई बनाए
सेना छन् कति भनेर गनाए ॥११९॥
बेला सम्झेर सकल रिपू बढे
शत्रु कमाण्डर वीर जीत गर्जे ॥१२०॥
नाम नन्दन रिसाहा थिए
जित्ने हो भनी समर मन दिए ॥१२१॥
जङ्गले नरलाई नजिक बोलाए
ढुङ्गा छाडेर पितानेर आए ॥१२२॥
यहाँ छ भनी नर भनिदिन्थे
जङ्ग अड्कल्ले शत्रु मारिदिन्थे ॥१२३॥
भकाभक मरे रिपू सैन्यतिर
नन्दनचाहिँ मान्न लागे पीर ॥१२४॥
उनले नरलाई देखेर हेर
रिपूपट्टि हाहाकार पर्न लाग्यो धेर ॥१२५॥
चलाक थियो ऊ नरलाई मार् यो
नरलाई मारेर पाइला अघि सार् यो ॥१२६॥
जित्छु भनेर साहस लिएको
उज्ज्वल चपाऊँ लालसा भएको ॥१२७॥
पुत्रै मर्दा पनि पीर कत्ति नमानी
शत्रुलाई मार्ने ती वीर अभिमानी ॥१२८॥
क्षात्रमूर्ति जनालाई उनले बोलाए
छोराको काम उनलाई थमाए ॥१२९॥
जना आएर काम सम्हालिन्
युद्धको कर्तव्य शोक बिसर्िइन् ॥१३०॥
जङ्गचाहिँ फटाफट् शत्रु मार्न थाले
उनले दाग्दा नन्दन ढलिहाले ॥१३१॥
शत्रुमा त्रासको लहर् चलिहाल्यो
तर एउटा गोलीले जङ्गलाई लाग्यो ॥१३२॥
जना आफै गएर तोप चलाई
रिपू चपाइन् साक्षात् काली भई ॥१३३॥
देशमा शत्रु देख्दा रिसले बलेकी
गोलीका पीडा पनि सहेर बसेकी ॥१३४॥
रणचण्डी लाग्थिन् ती देशलाई बचाउने
काली हुन् कि कसो हो सबैलाई हराउने ॥१३५॥
रक्तले गर्दा सूर्यझैँ तेजस्विनी भएकी
रिसले कालीसमान् हुर्हुरी बलेकी ॥१३६॥
क्षात्रमूर्ति तिनी थिइन् दुर्गासरी साह्रै कडा
सुदर्शन चक्र लिई मानौँ विष्णु छन् कि खडा ॥१३७॥
दाह्रा किटी किटी रिपू खग्रास नै पारने
राष्ट्रमुक्ति हुन्छ भनी सहसा युद्ध रोजने ॥१३८॥
अद्भूत प्राणी तिनी थिइन् साक्षात् क्षत्राणीसूता
तोप निरन्तर चलाउने गर्ने हैन यताउता ॥१३९॥
चामुण्डा तिनी चण्ड मुण्ड पनि मारने
देवी जगज्जननी मानौँ संसार नै धरने ॥१४०॥
रिसले गर्दा कत्ति संयमित नभएकी
तोपप्रहार बाहेक ध्यान अरु नदिएकी ॥१४१॥
एक्ली आइमाई तोप ती चलाउँछिन्
आवाजैले दागेर यमपुरी पुर् याउँछिन् ॥१४२॥
उनकै पक्षको एक वीर सैनिकले देख्यो
पालो दिनलाई भनी त्यो वीर अघि सर् यो ॥१४३॥
दिदी दिनुस् भनीकन तोप थामी लियो
तपाईँ देखाउनुस् म मारुँला भनी भन्यो ॥१४४॥
जना शत्रु कता छ उसलाई बताउँथिन्
रिपूको पतन हुँदा उनी धेर रमाउँथिन् ॥१४५॥
यस्तै रितले युद्ध चलिरहेको थियो
एक दिन आई गोली उनलाईुनि लागिदियो ॥१४६॥
ती वीर जना भूइँमा घुप्लुक्क लडेकी थिइन्
हर हर महादेव महाघोष गरेकी थिइन् ॥१४७॥
स्वामी र पुत्रका शव नजिकै रहेका थिए
परिवारै बलिदानी इतिहास रचेका थिए ॥१४८॥

६। परमपद
जनाको देहावसान पहिले त अपि्रय भयो
मित्र अनि शत्रुतिर सबको मन नै रोयो ॥१४९॥
सूर्य बादल रोए त्यस्तै चन्द्र पनि रुन लागे
थाहा पाउने सब जनका आँखाबाट आँसू झरे ॥१५०॥
आकाश पीडाले होला साह्रै कालो भइगयो
खोला पनि उत्तिखेरै नरमाइलो रोइरह्यो ॥१५१॥
फेरि विचार सबको मनमा यस्तो आयो
जनाको त जीवन यो अति सार्थक पो भयो ॥१५२॥
उनको वीरताप्रति नतमस्तक सब भए
गुिाजयो जगतभरि जनाको नै जय जय ॥१५३॥
क्षात्रमूर्ति जना खण्डकाव्य समाप्त

NB:
(1)
Nirmal's second short-epic Veerangana Shooraprabha has been already posted in this site.
See below: August 25, 2008.

(2)
Nirmal's first short-epic Tokaha has been already posted in this site.
See below: May 6, 2008.

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यद्वारा रचित दोस्रो खण्डकाव्य वीराङ्गना शूरप्रभा

2008-08-25T23:26:00.000-07:00

वीराङ्गना शूरप्रभा
नेपालको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा लिखित खण्डकाव्य
लेखन मिति ः २०४६।०५।१९
पुनर्लेखन मिति ः २०४७।०६।०८

This Veerangana Shooraprabha is second short-epic written by Nirmala Mani Adhikary. It was written in B.S. 2046/05/19 and revised in B.S. 2047/06/08.
This short-epic has been already published in: Aath Khandakavyaharu Ayod Dhaumyaka (An Anthology of Eight very short epics by Ayod Dhaumya), published by: Taranga Sahityik Abhiyan.

१। पृथ्वीको आज्ञा र हुङ्कार
२। वीरताको शङ्खघोष क
३। वीराङ्गना शूरप्रभा अ
४। वीरताको शङ्खघोष ख
५। युद्धको विभिषिका
६। शूरप्रभाको सपना
७। शिवराम िसंह बस्न्यातमाथि छल
८। मृत्यु सन्देश
९। वीराङ्गना शूरप्रभा आ

प्रारम्भ
कहानी हाम्रो भन्दछु राम्रो गोर्खाले नेपाल बनायो
झण्डा यो उच्च राख्नलाई हेर वीरले ज्यान गुमायो ॥१॥
वीरकी पि्रया ती शूरप्रभा नेपाल गौरव चिनाउन
कथा यो भन्छु हे लोक सुन नेपालै हाम्रो बुझाउन ॥२॥
पहिलो नम गणेशजीलाई अनि वीणाधारीलाई
मेरो ढोग यतिखेर साथै माता पितालाई ॥३॥

१। पृथ्वीको आज्ञा र हुङ्कार
जाग जाग लोक हो एक यो राष्ट्र गर्दिए ।
नेपालआमा खातिरमा धन मन तन अर्पिए ॥१॥
आमा चिच्याई तिमीसँग पुकार हे वीर गर्दछिन्
आए कि अब त सन्तान सोचेर आशमा पर्दछिन् ॥२॥
टुक्रा टुक्रा यी आमा नेपाल आज भइछन् रे
बचाऊ तिमी हे वीर गोर्खामै भर पर्छिन् रे ॥३॥
बाइस चौबीस टुक्रामा हाम्री मातृ जब होलिन्
फिरङ्गीको डरले क्वाँ क्वाँ गरी ती रोलिन् ॥४॥
फुटी एक आपसमा जब हामी छिद्र देखाइदिनेछौँ
फिरङ्गी तुगल मुगल सब देशमा छिराइलिनेछौँ ॥५॥
देशमा छिर्न विधर्मीलाई दिनु हुन्न हुन्न हे
ध्वजा फहराऊ चन्द्र सूर्य उनलाई कोही छुन्न रे ॥६॥
निस्केका छन् परचक्रीहरु ती हामीलाई फुटाउन
कालको कुण्डमा होमिन हामी टुटने किन ॥७॥
आमाको चित्कार अब तिमी सुन छिटो सुन रे
बचाउनु परम कर्तव्य गुन मनमा गुन हे ॥८॥
युद्धको गण्डकीमा तिमीहरु लौ छिटो पौडी खेल
ह्यान त्यान नगर हे वीर खुँडा र तरबार भिर ॥९॥
आँसु माताको गोरखाले पुछ्नु अवश्य पर्दछ
उठ उठ जम्जमाऊ भाइ हो सब कुछ आफै टर्दछ ॥१०॥
छौ यदि सच्चा वीर भने त्यो भेललाई रोक
हर हर महादेव भनिकन विरोधीलाई ठोक ॥११॥
सक्छौ भने भाइ हो आँसु आमाको पुछ
सक्दैनौ यदि भने भन्नु मेरो छैन कुछ ॥१२॥
गरौँ एकीकरण भनेर तिनले सबलाई सूचना दिए
मातृभूमिको रक्षा गर लौ एकीकरण गर भन्दिए ॥१३॥
सुने समस्त वीरहरुले पृथ्वीको हुङ्कार
जा जा रणक्षेत्रमा भनिकन मनले गर् यो टङ्कार ॥१४॥
नारायण यी पृथ्वीका हुन् वीर अति यी छन्
नेपालका खातिरमा भनेर सङ्ग्राम लड्दछन् ॥१५॥
हामी उनैका जनता कम्मर कसी अघि बढ्न
जाऊँ आज हे लोक हो युद्ध क्षेत्रमा लड्न ॥१६॥
ती वीर गोरखाली अनेक बात गर्दथे
वीरताका कुराले ताप सब हर्दथे ॥१७॥
आज्ञा मानिकन धिराजको तिनले
शङ्खघोष गरे खुला दिलले ॥१८॥

२। वीरताको शङ्खघोष क
हामी सन्तान यी जननीको आज सुनौँ चित्कार
लडौँ लडौँ लड्न जाऊँ फुटलाई गरौँ दुत्कार ॥१९॥
मानौँ नारायणको आज्ञा हे साथीहरु
पाए वीरगति लडाइँमा स्वर्ग पाऊँला बरु ॥२०॥
मरे सुनाम र मुक्ति नमरे राज्य आउँछ
डराउनु कालसँग पर्दैन ऊ आफै डराउँछ ॥२१॥
जानै पर्ने कर्तव्य छ है आज हाम्रो
समरमा रिपूसंहार यो नै छ काम राम्रो ॥२२॥
फिरङ्गी ती समुद्र पारिका समुद्र पार नै हटाऊँ
गोघातक इस्लामीलाई पनि दण्ड चखाऊँ ॥२३॥
त्यसै त सकिँदैन नि पहिला शक्ति कमाऊँ
सर्वप्रथम त लोक हो एकीकरण राष्ट्रको गराऊँ ॥२४॥

३। वीराङ्गना शूरप्रभा अ
हाम्रो रौँ रौँमा वीरता अनि देश प्रेम छ
मरे पनि इतिहासमा नाम पक्कै रहन्छ ॥२५॥
यस्तै विचारी वीरहरुले लड्ने नै इरादा गरे
आफ्ना बलिया बाहुमा खुँडा र तरबार धरे ॥२६॥
खबर जब पुग्यो तब बस्न्यात शिवराम खुश भए
पत्रवाहकसँग सब कुरा खोतल्नमा मन दिए ॥२७॥
सुने शिवले जब कुरा पाताली जीव हटाउने
खुशीले मस्त भैगए किन हामी डराउने ॥२८॥
फेरि मन नरमाइलो भयो सम्झेर दुर्गति
इसाइ र मुसलमानका शासन त्यो हिन्दूमाथि ॥२९॥
भारतवर्ष भूमि विशाल पालैपालो विधर्मीले
रजाइँ गर्दा पनि हेर थाम्यो स्वतन्त्रता नेपालले ॥३०॥
टुक्रे फोक्टे रहिरहे फिरङ्गीका आँखा यतै
परेपछि हिन्दू देश जगमा बाँकी रहन्न कतै ॥३१॥
मुक्तियुद्ध बुझे तिनले पहिले एकीकरण गर्ने
भारतवर्ष मुक्त गराउन राष्ट्र बलियो पार्ने ॥३२॥
श्रीमती शूरप्रभाको मुहारतिर हेरे ।
हुन्छ भनी स्वीकृति शिव काजीले दिए ॥३३॥
सुन हे शूरप्रभा म लड्न जाँदैछु
राजा भन्दैछन् टुक्रालाई एक ठाउँमा गाभ्दैछु ॥३४॥
काग भन्दा चङ्ख भै लडाइँ शत्रुसँग गरुँला
पथका बाधा सब ती मरमर्ती चपाऊँला ॥३५॥
देऊ आज तिमी बिदा हे नेपाली वीराङ्गना
म जान्छु मेरी पि्रया हे कोमल अङ्गना ॥३६॥
नगराई अनुहार रत्ति अँधेरो दिई मीठो चुम्बन
बिदा देऊ ूजानुस् पि्रय वीर हामी छौँू भन ॥३७॥
शूरप्रभा ती अति साहसी विशाल हृदयी
पतिको कुरा बुझेर अनि भइन् अति खुशी ॥३८॥
जानै पर्दछ स्वामी हजुरले साम्ब झैँ भएर
म घर हेर्नेछु लक्ष्मणा झैँ निश्चिन्त रहेर ॥३९॥
मेरो पीर हजुरले कबै नलिनु होला
म नारी हूँ नि स्वामीजी डर मलाई के छोला ॥४०॥
आफ्नो धर्म देश बचाउन बलिदान आवश्यक
चिरा भएदेखि यहाँ पाताली रजाइँ चल्दछ ॥४१॥
हिन्दूस्तान पल्लो छेउको उसकै हस्तगत भैगयो
हिजो मुगलको अनि अहिले फिरङ्गीको गुलाम भयो ॥४२॥
म घरमा बसी सबकुछ मिलाऊँला
स्वामी विजयी बनून् भनी म भजन गरुँला ॥४३।
जब मेरा कानमा यी शब्द पर्ला हजुर भागेको
गृहप्रवेश गर्दा मेरो शव हुनेछ चिता मागेको ॥४४॥
जब अरु सबले बस्न्यातको नाममा नाक खुम्च्याउँछन्
अति हुनेछ यो दिलमा छोराले मृत भेट्टाऊलान् ॥४५॥

४। वीरताको शङ्खघोष ख
जाग जाग वीर हो देशको सम्मान गर्न हे
आमा पुकार्दछिन् बाबु छ्या नामर्द नबन रे ॥४६॥
सपार्नलाई वीर हो आउने छैनन् अरु
बिगार्नेलाई हराउन सकूँ गर प्रार्थना बरु ॥४७॥
पूर्व पश्चिम उत्तर दक्षिण एकगट्ठा पारेर
विश्वमा हामी बाँच्नेछौँ हाम्रै ध्वजा फहराएर ॥४८॥
आज सब समरेच्छुक शीघ्रातिशीघ्र हिँड
एकीकरणको लडाइँमा शत्रुहरुलाई गिँड ॥४९॥
गोरखकालीको जय वीर हो अघि सरुँ
लड निडर भाग्नेछन् कपटी ती स्याल्हरु ॥५०॥
५। युद्धको विभिषिका
हे वीर हो पृथ्वीको इच्छा विस्तारवाद नसम्झनू
आफ्नो देशको बचाउ हो लौ युद्धमा गम्कनू ॥५१॥
युद्ध सुरु भइगयो आठ कोस टाढामा
शत्रु सेना खोज्न थाले हतियार छ कहाँ ॥५२॥
शिवराम िसंह बस्न्यात खै गोरखाली सेनाका नायक
तिनलाई मार्न सकियो भने पर्नेछ पायक ॥५३॥
ऊ ऊ तिनै पो हुन् कि हाम्रा महान् रिपू
ताक हेर्दै बस्नु पर्छ मार्न सकिन्छ कि िकंतु ॥५४॥
हाम्रो बलबुताले नभेट्न पनि सक्छ
होनहार दैवको अघि कस्को के लाग्छ ॥५५॥
ओहो ती त साथी बलिया साह्रै रहेछन्
लड्नलाई गोर्खेतिरबाट कार्तिकेयझैँ आएछन् ॥५६॥
यस्तै यस्तै कुरा हुँदा उनै शिव आइपुगे
आगाका ती डढेलाले धेरैलाई डढाइदिए ॥५७॥
मार् मार् काट् काट् जय हो रणभूमिमा गुन्जन्थ्यो
लड्दै लड्दै थकित भई मर्ने क्षण गन्दथ्यो ॥५८॥
दुवैतिर थिए महान् धेरै वीर नहट्ने आपसमा
दुवै उत्तिकै जुझारु इज्जत आफ्नो राख्नमा ॥५९॥
एउटा चाहन्थ्यो एकीकृत नेपाल अर्को त्यस्को विरुद्धमा
अनेकौँ धन जन स्वाहा भयो नेपाली नेपाली युद्धमा ॥६०॥
कालको दृष्टि पर् यो ती वीर जस जसमा
आगोको फिलिङ्गो बसे्रन ती कसमा ॥६१॥
आमै बाबै ऐया आत्थु मरेँ मरेँ हरिहर
स्याल कुकुर मान्छे गिद्ध थिए त्यहाँ बराबर ॥६२॥
पृथ्वीको खटन परी वीर शिव आइपुगे
एक एक गरी तिनले धेरै शत्रु गिँडिदिए ॥६३॥
हातमा छ एउटा खुकुरी नाङ्गो चम्चमाउने
अनेकौँ वीरको रगत पिउनलाई तिर्खाउने ॥६४॥
धेरैको टाउको त्यसले टाढा टाढा उछिट्ट्याइदियो
अगस्तीझैँ बनेर अनि तातो रुधिर पिइदियो ॥६५॥
जति मारे पनि उता सलह झैँ लड्न आउने
लडाइँको टुङ्गो नाइँ कहिले हो त यो सकिने ॥६६॥
लड्दा लड्दा गोर्खाली हतोत्साह हुन थाले
कायर स्याल हुइयाँ बुर्लुक् बुर्लुक् भाग्न थाले ॥६७॥
वीर शिव गोर्खाली ती सेनालाई समाल्दथे
कायर छेरुवा पङ्गुलाई अभय पनि दिँदै थिए ॥६८॥
सम्झन्थे रणमा तिनी शूरप्रभाको कथनी
मनमनै गाउँथे उनी वीरताको कहानी ॥६९॥

६। शूरप्रभाको सपना
ए मेरा छोरा नाहर केहर छिट्टो यता आऊ
धोकल र अभिमानसहित सपना यो सुनाऊँ ॥७०॥
सुन मेरा पुत्र म सपना कहन्छु
बाचा गर हे छोरा धैर्यशील रहन्छु ॥७१॥
अचम्म बाबु हो पत्याउनै गाह्रो छ है
तरै पनि भयले मेरो मन थरर्र काम्छ है ॥७२॥
सुन बाबु यतातिर किन टोलाउँछौ
सुन्दै नसुनी सपना किन के सोच्दछौ ॥७३॥
वीराङ्गना मणि ती शूरप्रभा भन्दछिन्
आँखामा भयको प्रशस्त भाव देखाउँछिन् ॥७४॥
सुतेपछि सपना देखेँ ठाउँ मांस रक्तले लत्पत
लडाइँ गर्दै वीर अनेक काट्थे रिपू हत्पत ॥७५॥
कुकुरहरु विकराल स्वरमा ती भुक्दथे
मृत मनुष्यका मांस पाई स्याल हुइया रमाउँथे ॥७६॥
गिद्ध कौवा भुर्र भुर्र रमाउने लास ठुँगिकन
त्यस बेला मन मेरो के भयो होला भन ॥७७॥
एक वीर देखेँ मैले तिम्रा पिताजी जस्तै
उहाँ रिपू संहार गर्ने मतिर हेरेर हाँस्तै ॥७८॥
आफ्ना कौशलले उहाँले बागी सखाप पार्नुभो
आफ्नो खुकुरी चुमेर अनि दापमा राख्नुभो ॥७९॥
छिटो कति ओहो उहाँले हात चलाउने
कहाँ मिल्दो हो अवकाश आँखा पनि झिम्काउने ॥८०॥
लड्दा लड्दै वहाँ एक पुरुष सामु पुग्नुभो
यता सुन बाबु हो विकराल रुप देख्नुभो ॥८१॥
लामा दाह्रा उसका डर लाग्ने के विधि
म त झसङ्ग भएँ कस्को हो यो निधि ॥८२॥
त्यसले दारा धसी अट्टहास बहुत गर् यो
च्वाट्ट काटी टाउको हाय मेरो सुहाग हर् यो ॥८३॥
अट्टहास गरी गरी लात्ती हान्यो शरीरमा
हाँस्यो मतिर हेरी म परेँ पीरमा ॥८४॥
हाँसेर उसले मलाई निल्न भनी मुख बायो
झल्याँस्स म ब्युझँदा धर्ती यो थर्थरायो ॥८५॥
बाहिर म आउँदा स्याल पनि करायो
मेरो मन डरायो बाबु होस हवास हरायो ॥८६॥
काग का का करायो पट्टाइ लाग्ने स्वरमा
कुखुरीहरु बासे विभत्स फट्फटाउँदै खोरमा ॥८७॥
छोरा सबैले आमाको सङ्केत के हो बुझे
बाबुको हाल के भो मनमा बहुत पीर लिए ॥८८॥
नरुनुस् भनी ती अभिमान केहर सम्झाउँथे
हो आमा नरुनुस् नाहर धोकल फकाउँथे ॥८९॥
के थाहा तिनलाई संसारमा के भइसक्यो
तिनको जन्मदाता आज कहाँ गइसक्यो ॥९०॥

७। शिवराम िसंह बस्न्यातमाथि छल
अनेक तवरले समर बढ्दै बढ्दै गयो
योद्धाहरुको रगतले समरभूमि अतृप्त भयो ॥९१॥
एक समय जब ती सुतेका त्यो मौकामा
उज्यालो देख्दा हेरे शत्रुहरु ढोकामा ॥९२॥
बत्ती बाल्दै शत्रु त्यहीँ आइपुगे
तब ती पापीले सहसा काललाई ढोगे ॥९३॥
ओठ फर्फरायो शिवको रिसले निकै घेरिए
खुकुरी झिकेर ती वीर शत्रु मार्नलाई सुरिए ॥९४॥
अगाडि बढेर उनले उचाल्दा आफ्नो खुकुरी
रफूचक्कर भयो त्यो उज्यालो तत्घडी ॥९५॥
आँखा तिर्मिराई उनी अलमल्ल जब परे
छोपी मौका वैरीले जीवन शिवको हरे ॥९६॥
बाबु हो नडराइकन निडर लडाइँ गरनु
यही सन्देश अन्तिम बुझेर समर डटनु ॥९७॥
मारिए ती काजी हाय युद्ध होइन गरी छल
प्रदिप्त चेहराले लेखे अन्तिम पत्र लगाई बल ॥९८॥

८। मृत्यु सन्देश
ए पत्रवाहक यता आ लौ खबर मलाई सुना
ढिलो पटक्क नगरेर छिटो भने है दुगुना ॥९९॥
साह्रै व्यग्र म छु रणको खबर सुन्नलाई
तसर्थ सक्य चाँडो भन् ढिलो मन पर्दैन है ॥१००॥
हाम्रा ती सैनिकहरुले हार जीत के पाए है
तेरो मुहार निन्याउरो बज्र नै पर् यो कि खै ॥१०१॥
शिवराम िसंह बस्न्यात, तिनलाई स~ाचै होला
ती वीर जबतक रहन्छन् गोर्खालाई कस्ले छोला ॥१०२॥
काम फत्ते भयो कि लौ न छिटो बता
रसद पो खतम भयो कि चिठी छ खै कता ॥१०३॥
धत्तेरी किन हे आँसु देख्दछु आँखामा
कतै बाघ त भेटिनस् लाछि तैँले बाटामा ॥१०४॥
बडाराजा हाम्रा पृथ्वी गद्दीनसीन ती थिए
पत्रवाहकले तिनलाई जङ्गी सलाम त्यहाँ दिए ॥१०५॥
महाराज भनी तिनले सबै खबर सुनाइदिए
सुन्दा ती धिराज त विस्मित र दुःखी भए ॥१०६॥
लोकहित हेतु सब जीवन नै अर्पिएका
युगधर्म बुझी राष्ट्र एक पार्न त_िम्सएका ॥१०७॥
प्रजालाई प्यार अति मनमा उनको कति हो
वीरलाई झन् हृदयमा स्थान विशेषै थियो ॥१०८॥
बस्न्यात शिवराम त उनका भरोसा थिए
मरणको उनको खबरले दिमागै भयो निस्क्रिय ॥१०९॥
त्यस्ता महान वीर नै हरे समरमा ढले
हामीलाई युगौँसम्मलाई महान् बाटो मिले ॥११०॥
शूरप्रभा बाहिर निस्कनोस् आवाज तिन्ले सुनिन्
किन होला आज हे मनै मनमा गुनिन् ॥१११॥
चिठी रहेछ पृथ्वीको पढिन् तिनले जब
सब कुरा तिनलाई छर्लङ्ग भयो अब ॥११२॥

९। वीराङ्गना शूरप्रभा आ
बाबु हो आऊ निस्क तयार म भएकी छु
आज समरमा जान हेर म कसिएकी छु ॥११३॥
बुझ म हूँ दुर्गा उमा संसारकी मातर
अब चण्डमुण्ड संहार नेपालको खातिर ॥११४॥
भाला खुँला खुकुरी चलाउने म वीराङ्गना
नहेप्नू मनुवा अब सम्झेर कोमलाङ्गना ॥११५॥
ज्वाला हूँ म त हे हुङ्कारले धूम्र मार्दिन्छु
भ्रामरी हूँ सहस्र भ्रमर साथमा धर्दछु ॥११६॥
म हूँ काली करालवदना हाँसी हाँसी डढाउने
मै हूँ महावीराङ्गना सबको सातो उडाउने ॥११७॥
गर्छु संहार दुष्टको मै अगाडि बढ्दछु
गोर्खाली वीराङ्गनाहरुको प्रतिनिधित्व गर्दछु ॥११८॥
हूँ म शिवरामकी शूरप्रभा सहधर्मिणी
मार्नेछु रणमा महिषहरु क्रोधित भई अति ॥११९॥
अब िसंहिनी बनेर मरमरी चपाउने छु
शत्रु मारी विरहलाई सधैँलाई धपाउने छु ॥१२०॥
मारी तिनलाई जगमा सद्धर्मलाई जिताउँछु
पतिले झैँ म पनि धर्म दीप जगाउँछु ॥१२१॥
युगमा हाँक्ने युगलाई कबै एक निस्कने
पृथ्वी यी युगद्रष्टा शिव यिनलाई चिनने ॥१२२॥
आवाज दिने भए यिनी तर कर्म हो युगको
यिनलाई बुझ्ने शिव अरु वीरले बुझेको ॥१२३॥
जाऊ तिमीहरु सब हे डरलाई झट् त्यागेर
धिराज एक िसंह बदला तीन डमरु आयौँ भनेर ॥१२४॥
जब म लडी लडी शत्रुलाई खतम पार्नेछु
छलले मारिएका पतिको बदला चुकाउनेछु ॥१२५॥
लेऊ नाहर लेऊ केहर ए अभिमान र धोकल
लेऊ मेरो खुँडा तरबार गरेकी छु भाकल ॥१२६॥
आऊ नारीजन पनि युद्धमा जाऊँ हामी पनि
मारौँ ती शत्रुहरुलाई तरबारले हानी हानी ॥१२७॥
नत्र तिम्रा पति र पुत्रको रगत त्यो खेर जाने भो
जुर्मुराऊँ हामी सबै अब देशका लागि बाँच्ने हो ॥१२८॥
जब नारीहरु उठेर अगाडि सर्लान् देशको खातिर
हाँस्नेछिन् यी माता नत्र रोएकै छन् यति खेर ॥१२९॥
सुनेर हुङ्गार प्रभाको नारी धेर जम्मा भए
खुँडा खुकुरी भिरेर तिनले गोरखकाली जय गाए ॥१३०॥
नाहर केहर अभिमान धोकल र गाउँलेहरु
मिलेर शान्त गराए थपिए अरु अरु ॥१३१॥
माता ती धन्य शूरप्रभा सबको अहम् जगाइन्
लडाइँ टुङ्गियो गोर्खा पक्षमा इज्जतलाई बचाइन् ॥१३२॥
पृथ्वीको पत्र उनले पाइन् पत्रवाहकद्वारा
अति आनन्दमा परिन् सुनेर पत्र व्यहोरा ॥१३३॥
हे शूरप्रभा तिमी हौ गोर्खाकी शिरोमणि
वीरताका प्रतिमूर्ति माता दुर्गासरिकी ॥१३४॥
वीराङ्गना शूरप्रभा खण्डकाव्य समाप्त

NB: Nirmal's first short-epic Tokaha has been already posted in this site.
See below: May 6, 2008.

Words of Felicitation to Prithvi Narayan Shah, the Supreme Leader of Unity

2008-05-07T22:02:00.000-07:00

by: Ayod Dhaumya

That was a dream of a mother -

A day comes once in one era,

that day had come

in the form of your mother's dream,

to that mother who swallowed

'Surya-Narayan'[1] in her dream,

and, gave the birth to 'Prithvi Narayan'[2]

in her waking moment,

My commemorations to that mother,

My approbations to that mother,

My commemorations and approbations

to that day as well.

The era gave birth to you

You gave birth to an era,

The history asked for you

You created a history by yourself;

you were precisely the person of your mother's dream

which came true,

and the motherland obtained her worth;

To such a land,

My commemorations

My approbations.

You, the leader of unity!

My land is glittering eminently

by your supreme leadership

being blest, being virtuous,

you are adorable, you are Great.

By the saga of your glory and valour -

our history remains

glorified and exemplary.

You have become 'Partha-Sarathi'[3]

by providing us the Knowledge of Geeta[4]

in the form of your Divya Upadesha[5],

You in yourself have become 'Partha'[6]

by fighting the battle for national unity;

(Thus) You - Prithvi Narayan -

a collective form of 'Nara'[7] and 'Narayana'[8];

My commemorations to you

My approbations to you.

Translated by: Shashi Bhandary

Source: The Supreme Leader of Unity (An Anthology of Poems). Edited by: Kanchan Pudasaini. Published by: Vishnu-Chandra Pudasaini Vangmaya Mandir, Kathmandu. Thrid edition, 2007.

[1] Sun generally accepted as God.

[2] 'Prithvi' denotes mother earth and the suffix 'Narayan' denotes the God. Hence Prithvi Narayan.

[3] The name given to Lord Krishna in the Hindu epic Mahabharata.

[4] The teachings delivered by Lord Krishna to Arjuna in Kurukshetra (Mahabharata).

[5] denotes divine prescript or noble teachings, title of a book consisting Prithvi Narayan's teachings.

[6] Arjuna of Mahabharata.

[7] Human

[8] Lord Vishnu, the preserver of the World

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यद्वारा रचित पहिलो खण्डकाव्य टोकाहा

2008-05-06T23:24:00.000-07:00

टोकाहा
मौलिक खण्डकाव्य
मिति ः २०४६।०४।०७
This Tokaha is first-ever short-epic written by Nirmala Mani Adhikary. It was written in B.S. 2046/04/07. This short epic has been already published in: Aath Khandakavyaharu Ayod Dhaumyaka (An Anthology of Eight very short epics by Ayod Dhaumya), published by: Taranga Sahityik Abhiyan.
१। सुदर्शनको जन्म
२। मृत्युस्मरण
३। सुदर्शनको जीवन
४। सुदर्शन जन्मस्थान जान्छ
५। महाशून्य

सरस्वती प्रार्थना
आमा सरस्वती तिमीलाई प्रणाम मेरो छ है ।
गर्दै भक्तिभाव तिम्रो यो खण्डकाव्य लेख्छु है ॥

१। सुदर्शनको जन्म
ऐया नि बाबा मरेँ नि मरेँ मुटु नै खायो नि
दुख्यो के दुख्यो पेट नै दुख्यो व्यथा है लाग्यो नि ॥१॥
मुटुको टुक्रो आयो आयो दुखाई मलाई
मानो भन्यो नखाइकन छाड्दिनँ तँलाई ॥२॥

बचाऊ बचाऊ मर्दिनँ म त बचाऊ हे मलाई
निठुरी मानव छोडेर मलाई हेर्दछौ केलाई ॥३॥
गास र बास छोडन खोज्छ यो मेरो परान
लौ लौ मानव छिटो छिटो मलाई धान न ॥४॥

ए दाजु भाइ ए मान्छे हो नकोर सलाइ
त्याजेर तिम्ले कसबाट के पाउँछौ र हाइ ॥५॥
ए पापी जन सुन न सुन यता सुन न
गर्भिणीको चित्कार सुनी मनमा गुन न ॥६॥
अनेक तरहले रुन्थिन् ती आमा गर्भिणी
सूँडिनी चाहिँ फुङ्कार गर्छे हो कि सर्पिणी ॥७॥
वरिपरि असङ्ख्य जन उभेर बस्याछन्
यस्तो लाग्छ बिचरीलाई मिलेर डस्याछन् ॥८॥
रुन्छिन् बरा ती आमा सहायता पाउँछु कि भनेर
अरु चाहिँ हाँस्न लागे रोएको सुनेर ॥९॥
मार् यो नि मार् यो मुटुले मार् यो रुन्थिन् ती आमा
विचरी प्रसव व्यथाले नै पर् यो नि धामा ॥१०॥
ऐया र आत्था गर्दा गर्दै बालक चिहाँ गर् यो
सकस यति धेरै पछि बालक त्यो झर् यो ॥११॥
मेरो छोरो राम्रो रैुछ आमाको मनमा पर् यो
उज्ज्वल मुहार उसको सँगै माताको प्राण गयो ॥१२॥
लल्याक् लुलुक् तिनी भइन् सास् फेरी लामो
छाड छाड मनुवा हो छाड जाने बाटो ॥१३॥
हर् यो हर् यो यसले हर् यो विध्वंश नै गर् यो
अलच्छिना परेछ छोरो यो पापी मोरो ॥१४॥
भनेर सब खासखुस गर्दथे त्यहाँ हे
कालले भन्यो ए मोरा मोरी बाटो त छोडिदे ॥१५॥
प्राण हेर लिएरै गयो ती प्यारी आमाको
मन कति रोयो होला अकेला मामाको ॥१६॥

धुरु धुरु रोई रोई ती आँसु पुछ्दथे
वरिपरि आँमामा दृष्टि भूत्कालको देख्दथे ॥१७॥

२। मृत्युस्मरण
सात् महिनाअघि ती ज्वाईँ हेर ओछ्यान परेका
श्रीमती गर्भिणी छ मर्छु कि डरेका ॥१८॥
डाक्टरजीलाई बोलाऊ न सकस्मा म परेँ
आँखा पनि सेतै देख्छु लौ न नि म मरेँ ॥१९॥
मरणमा हुँदा पनि तिनी लिन्थे गर्भे चिन्ता
म मरेँ भने यी श्रीमती र सन्तान्लाई के होला ॥२०॥
ज्वाईँको मृत्यु सम्झेर टोलाउँदै रहेका
बैनीको मृत शरीरअघि दुःखी भएका ॥२१॥
आँखाभरि आँसु पार्थे कष्ट पाएर
ज्वाईँ बैनी मरेको सम्झी मन गथ्र्यो हाहाकार ॥२२॥
डाक्टरजी आई जाँचिकन औषधी लेख्दिए
उता र उता गरिकन सुइले घोच्दिए ॥२३॥
ऐया र आत्था झन् बढ्दै गयो घट्ने त होइन
मर्छु क्या डाक्टर बाँच्नलाई मन नै मान्दैन ॥२४॥
हुटिट्याउँ भई कहिल्यै पनि सगर नथाम्नू
भवितव्यको अगाडि कहिल्यै पाइला नचाल्नू ॥२५॥
जललाई जलमै थललाई थलमै मिल्न दिनू रे
नदीको वेगसँगै हिँडनु बुद्धिमानी हे ॥२६॥
त्यसैले अब मर्छु म मलाई मर्न नै दिनुस
बचाउँछु हठ लिई सुइराले नघोच्थुस ॥२७॥
नचल मानव छोडिदेऊ दाल्न छोड हे मलाई
काल आई सुनाइसक्यो लानेछु तँलाई ॥२८॥
पृथिवी तिनी थरर्र कामिन् फूलहरु मुर्झाए
हिमालय पहाड रोए जूनहरु डराए ॥२९॥
चन्द्रमा चन्द्रिका हीन भए प्रकाश हराए
जेठान र श्रीमती मिली कोलाहल मच्चाए ॥३०॥
रोगले जर्जर त्यो देह हेर तुनुक्क तन्केथ्यो
पानी एक घुट्की पिई सधैँलाई थन्केथ्यो ॥३१॥
चिहाँ गरी बालक रोयो झसङ्ग मन भयो
बल्लतल्ल मामाको होस ठेगानमा आइपुग्यो ॥३२॥
बच्चा थियो असरल्ल मान्छे कराउने
टोकाहा हो भनिकन छुन डराउने ॥३३॥
मामा थिए ती हेर कता कता हराएका
बहिनीको शोकले गर्दा मुर्छामा परेका ॥३४॥
मामा सोचनमा कता कता हराउने
बालक रुँदा निस्केन कोही उसलाई टिठाउने ॥३५॥

३। सुदर्शनको जीवन
बाबु मरेका थिए सात महिना अघि हेर
हात मिलाए यमसँग जीवन्लाई पछारेर ॥३६॥
आजचाहिँ जन्मदातृ मरेर गइछन्
घरको श्री खतम भयो लक्ष्मी रहिछिन् ॥३७॥
फुङ्ग भयो घर हेर गृहिणीविहीन भई
रुँदी हुन् यही सम्झेर तिनी मरेर कहाँ रही ॥३८॥
चिहाँ चिहाँ रोयो बालक दूध् पिउन नपाई
खुच्चिङ्ग मोरा भन्थे सब टोकिस् मातालाई ॥३९॥
घाँटी नै सुक्यो मुख नै सुक्यो निर्दोष बालकको
मर्ने बेला आएको हैन त्यो सानु लालको ॥४०॥
निस्कन्छे कि दयावान् हूलविषेमहाँ
ए देवी माता दुर्गे तिमी गयौ कहाँ ॥४१॥
हूलमा एउटी नारी निस्की निस्की रे
लौ अब मेरा दूधका धारा तैँले पिएस् हे ॥४२॥
तनतनी दूध पियो भोको उसले
भन्थे सबै नारीलाई छर्नुपर्छ पानी कुशले ॥४३॥
परवाह नगरी उसले दूध खुवाइदिई
दयालु त्यस नारीले जीवन दानै दिई ॥४४॥
तर्खरमा सब लागे शवलाई उठाउने
लगिकन मसानमा तिनलाई डढाउने ॥४५॥
चिता जल्यो हुरुरुरु गरिकन मात्तिँदै
मलामी सब हाँस्न लागे आगोसँग पात्तिँदै ॥४६॥
पोली खाक बनाए तिनले त्यो जीर्ण लासलाई
दया माया लागेन त्यहाँ मलामी कसैलाई ॥४७॥
एक आमालाई त्यहाँ आगोले सखापै पार् यो
निष्ठुर हाय कालले एउटी ममतृ हर् यो ॥४८॥
त्यो टुहुरो बच्चो चाहिँ नारीले पालिथी
टुहुरो हो बाँचोस् भन्ने सोच राखिथी ॥४९॥
मामाचाहिँ आफैसँग लान नै चाहन्थ्यो
पहिले उस्ले दिइन दिन्थी र किन पो ॥५०॥
परन्तु मामाले लग्यो आफ्नो भान्जालाई
त्यो बच्चो मामा घर गयो नारीलाई गलाई ॥५१॥
हातको सम्पत्ति गुम्यो नारीको मनमा परेछ
धत्तेरी उसको मनमा लोभले बास गरेछ ॥५२॥
सुक्न लागी नारी त्यो बालकको लोभले
दिनदिनै गलिहाली गुमाइको क्षोभले ॥५३॥
गरेकी आशा रैुछे त्यसले अर्काको सम्पत्ति
त्यसै बेला कालले लग्यो कस्तो आपत्ति ॥५४॥
मरी गई त्यो नारी हेर दुर्गतिसाथमा
टोकाहा नाम झन् ठप्पा लाग्यो बालक्को माथमा ॥५५॥
पहिले गर्भमा उसले बाबुलाई चपाइदियो
जन्मेर आमा र नारीलाई यम्पुरी धपाइदियो ॥५६॥
यो टोकाहा हो कुरा चल्यो बालकविरुद्ध
केटो थियो मामा घरमा रहेको खुरुक्क ॥५७॥
केटाकेटी अरु कोही थिएनन् घरमा
केटो थियो शोभायमान त्यहाँको धरामा ॥५८॥
न्वारानमा राखे नाम मामाले सुदर्शन्
पछि गई होलान् कि त भान्जा प्रतापवान् ॥५९॥
सुदर्शन ठूलो भयो तीव्र तीव्र बढेर
ज्ञानी भयो ऊ तीक्ष्ण बुद्धिले गरेर ॥६०॥
मामा माइजु छोरा भन्थे प्यारले उसलाई
आदर गथ्र्यो सुदर्शन मान्यजन् सबलाई ॥६१॥
तारिफ थियो उसको रमाइलो ठाउँमा
क्या बात् भन्थे गाउँले सुरम्य गाउँमा ॥६२॥
खेतबारी थियो अधियाँ त्यस दूर गाउँमा
मामा जान्थे स्याहार्थे भान्जाको जन्म ठाउँमा ॥६३॥
मातुलत्व भरिपूर्ण हृदय उनको थियो
सुदर्शन हुन् आफ्नै सद्बुद्धि मनले दियो ॥६४॥
हे मामा जान्छु र आउँछु म माटो चुमेर
गर्छु प्रणाम जननीलाई ईश्वरी भनी नुहेर ॥६५॥
आमा ती हुन् अत्युच्च हे प्रकृतिकी प्रेयसी
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरियसी ॥६६॥
आमा खुस बनून् हाम्रो कर्तव्य कर्तव्य रे
माटामै सब जगत छ यही सम्झ सम्झ हे ॥६७॥
दर्शन जन्मभूमिको बढिया मलाई जँच्तछ
पुगेर मात्र फर्किहाल्छु के पो बिग्रन्छ ॥६८॥
एक समय सुदर्शनले यस्तो मामालाई भन्यो
मामाले मौन रही के होला मनमा गुन्यो ॥६९॥
जानु किन भन्दा सुदर्शन पटक्कै मानेन
जाँदैन बिग्रने केही पनि ठानेन ॥७०॥
मामा र माइजु घरमै रहे सुदर्शन हिँड्यो नि
जन्मस्थान जाँदाखेरि त अनर्थ भयो नि ॥७१॥

४। सुदर्शन जन्मस्थान जान्छ
गयो सुदर्शन लिएर भरिया
थिए उसका लिबास बढिया ॥७२॥
उसलाई यस्तो रुपमा देखिकन
छक्क परी हेर्न लागे ती गाउँलेजन ॥७३॥
त्यै टोकुवा हो कि कसो हो
मान्छे हेर्दा उस्तै लगभग देखियो ॥७४॥
छक्क खायो ऊ टोकुवा भन्दा बारबार
हैन म टोकुवा करायो ऊ रिसाएर ॥७५॥
सुदर्शन नाम मेरो सुदर्शन पो हूँ
के को टोकुवा म टोकुवा कहाँ हूँ ॥७६॥
कसलाई टोकेँ र मेरो नामै टोकुवा
मनपरी भन्ने हैन ए मोरा पछुवा ॥७७॥
मान्छे एउटा भीडबाट बाहिर निस्किएर
पापी अधमले सबै त्यहाँ गयो बताएर ॥७८॥
तोरी फूल पहेँलै सुदर्शनले वरिपरि
घात आत्म गरुँ कि सोच्यो घरिघरि ॥७९॥
व्यग्र अति भो मन थाम्न उसले सकेन
मान्छे त्यसले हरि हरि बताउनै जानेन ॥८०॥
त्यहीँबाट ऊ आयो पागलजस्तै बनी
हाँस्यो त्यसपछि हा हा म टोकुवा भनी ॥८१॥
रोटी एकोहोरो कहिल्यै पाक्दै पाक्दैन रे
मान्छे चोटले एकोहोरो पिसिई रहन सक्दैन रे ॥८२॥
भरिया हजुर भनी सुदर्शनलाई थमाउँदा
बुद्रुक्क उप्रुी हिँडेथ्यो उसलाई लडाउँदा ॥८३॥
सबै हेर्थे टोकुवा लायक असाध्य रहेछ
त्यस्तो बालक आज हेर कस्तो असल् भएछ ॥८४॥
तैपनि अभागी तैँले आमा बालाई टोकिस्
दूध चुसाउने नारीलाई पनि त तैले खाइस् ॥८५॥
कोइली चरी को हो को हो भनी प्रश्न गथ्र्यो
सुदर्शन हूँ म यही ऊ जिद्दी गथ्र्यो ॥८६॥
आज बरा पापी भनी धिक् पाउँदै थियो
यस्तै यस्तै खलबलमा दिन उसको बित्यो ॥८७॥

५। महाशून्य
रट्दा रट्दा सुगा पनि सीताराम गाउँछ
सुन्दा सुन्दा मान्छे पनि हो कि जस्तै मान्दछ ॥८८॥
सुदर्शन मध्याह्नमा टोकुवा यही सुन्दथ्यो
साँचै नै हूँ के त म मनमनै गुन्दथ्यो ॥८९॥
पर् यो उसको मनमा हूँ टोकुवा म हे
म मरे पिता माता फर्किएलान् त के ॥९०॥
रातमा पनि उसलाई निद्रा आएन पटक्क
टोकेँ माता पिता र जीवनदाता मन खान्थ्यॊ कटक्क ॥९१॥
मरुँ क्यारे अब म उसको मनमा जाग्यो
भरिया त्यो साथीतुल्य बाधा हो कि लाग्यो ॥९२॥
सुदर्शनले हँसिया लिई प्रहार आफैलाई गर् यो
रगत धेरै बग्नाले त्यहीँ नै ऊ मर् यो ॥९३॥
मर् यो सुदर्शन हे मामा र माइजु
खबर दिऊँ भनी आज म आएछु ॥९४॥
यति सुनी मामा माइजु ढले त्यहीँ
भान्जालाई सम्झेर प्राण त्यागे उहीँ ॥९५॥
घच्घच्याउँछन् अरु उठ छिटो उठ ए
तर उठ भन्दा भन्दै प्राणचाहिँ उडेछ हे ॥९६॥
महाशून्य महाशून्य भयो हेर जताततै
महाशून्य बेगर त छैन केही त्यहाँ कतै ॥९७॥

टोकाहा खण्डकाव्य समाप्त

book by Nirmala Mani Adhikary (Ayod Dhaumya)

2008-05-01T22:32:00.000-07:00

New book by Nirmala Mani Adhikary (Ayod Dhaumya).

Title of the book: Ath Khandakavyaharu Ayod Dhaumyaka
(An Anthology of Eight very short epics by Ayod Dhaumya)

genre: poetry

poet: Ayod Dhaumya (Nirmala Mani Adhikary)

language: Nepali

publisher: Taranga Sahityik Abhiyan
(Taranga Literary Movement)

ISBN: 978-9937-8086-0-6

Price: NRs. 75, IRs. 50

"Ayod Dhaumya" is pen name of Nirmala Mani Adhikary.

Visit all these sites:

http://nirmalamani.blogspot.com/

http://sadharanikarantheory.blogspot.com/

http://nirmalam.blogsome.com/

http://maharshidhaumya.blogspot.com/