Friday, May 19, 2017

गर तयारी अलमल्ल नपरी

लडाइँ जब छ ब्वाँसा, फ्याउरा, स्यालहरुको
के अर्थ परेवाहरु यता वा उता लाग्नुको ।
मदारी अरु नै कोही छ,
प्रभु अर्कै छ उनीहरुको,
नचाउँदैछ कोही अरुले नै उनीहरुलाई;
तब के अर्थ पक्ष र विपक्षमा अल्मलिनुको ।
हेर, चिन, बुझ, चिन्तन गर -
के छ जटिलता चक्रव्यूहको;
गर तयारी अलमल्ल नपरी-
नेतृत्व गर्न प्रतिमान परिवर्तनको ।

Thursday, January 8, 2015

जीवन : अन्तर्दृष्टि (खण्डकाव्य) को पहिलो खण्ड

कृति — जीवन : अन्तर्दृष्टि
विधा — खण्डकाव्य
कवि — आयोदधौम्य
प्रकाशक — तरङ्ग साहित्यिक अभियान
प्रथम संस्करण — वि.सं. २०६८ (सन् २०११)


पहिलो खण्ड

१)
चिहाँऽऽ ........... चिहाँऽऽ ........
सिकाइएको थियो जसरी म नजन्मन्दै—
जन्मनासाथ रोइदिएँ,
रुनमात्र जानेको थिएँ —रुन्थेँ ।

२)
एक दिन मलाई सिकाइयो
जीवन होइन रुनुमात्रै
..... र सिकाइएको थियो जसरी म जन्मिनासाथ—
म हाँसिदिएँ,
हाँस्न सिकाए —हाँसिदिएँ ।
हाऽऽ... हाऽऽ...
हुऽऽ.. हुऽऽ...
होऽऽ... होऽऽ...
हेऽऽ... हेऽऽ...
मुसुक्क.........
खितित्त.............
ङिसिक्क.........
खुसुुक्क.........
छुसुक्क.....
जानियो धेरै प्रकारहरु हाँसोका
र म हाँस्थेँ ।

३)
“ए ! हुँदैन रुनुमात्रै त्यसरी ............”
“एऽऽ ! हैन हाँस्नेमात्रै यसरी ............”
“ए ! बास्नु हुन्न उन्मुक्त त्यसरी ..........”
“एऽऽ ! पाइन्न कोकोहोलो हाल्न यसरी .........”
र मैले बुझें— हाँस्नु हुन्न ÷ रुनुपनि हुन्न ।

४)
“तपाईं त ठ्याम्मै हाँस्नु हुन्न नि !
भएन यसरी त,
हाँस्नुप¥यो
—हाँस्नुमै त छ जिन्दगी ।”

५)
“क्याहो !
तपाईं त रोएकै देखिन्न,
सुखमा मात्तिने बानी ठीक होइन है
—रुनुपनि शाश्वत–सत्य हो बुझ्नु भो ?
रुनुमै त छ जिन्दगी ।”

६)
अँ, ढिलै भएपनि बुझेँ—
हाँस्नुमापनि छ जिन्दगी ÷जिन्दगी छ रुनुमापनि,
हाँस्नु पर्छ — रुनु पर्छ
रुनु पर्छ — हाँस्नु पर्छ
र बुझेँ जे मैले
जसरी मलाई सिकाइएको थियो
एक्कैछिनमा रुन्थेँ, हाँस्थेँ एक्कैछिनपछि;
उँऽऽ उँऽऽ .......
हाऽऽ हाऽऽ .........
सुँक्क.... सुक्क...........
खिसिक्क........ मुसुक्क..........

Thursday, February 27, 2014

पूर्वप्रकाशित खण्डकाव्य "लक्ष्यवेध" बाट एक टुक्रा

“वासन्ती वहारहरुले पनि,
दुःखका कहरहरुले पनि,
विचलित पार्न सक्दैनन् मलाई

म उच्छृङ्खलित हुन्नँ
म विचलित हुन्नँ
म स्खलित पनि हुन्नँ,
अनि सहरको यो भिडमा
म हराउन चाहन्नँ ।”

- आयोदधौम्य
लक्ष्यवेध (खण्डकाव्य) बाट

Friday, August 3, 2012

मेरी आमा

मेरी आमा

यो कविता वि.सं. २०५२ सालमा पोखरामा लेखिएको हो । त्यतिखेर मेरी आमा सिकिस्त विरामी, जीवन-मृत्युको दोसाँधमा पोखरामा अस्पतालमा हुनुहुन्थ्यो । हामी यति व्याकुल थियौंकि त्यो क्षण सम्झँदा अहिले पनि म आत्तिन्छु । पछि उहाँलाई काठमाण्डौं लगी ठूलो 'अपरेसन' गर्नुपर् यो र वर्षौं पीडित बनेपछि उहाँलाई सन्चो भयो । अहिले उहाँ शारीरिक रुपमा कमजोर भएतापनि सामान्यतया आराम नै हुनुहुन्छ । उहाँको मायाको कुनै उपमा छैन यस संसारमा; एक आदर्श आमा हुनुहुन्छ मेरी आमा ।
- निर्मलमणि अधिकारी

महिनौंसम्म गर्भमा तिम्रो बसें र म जन्में
तपस्या ठूलो तिमीनै आमा पाएर म जन्में

हे मेरी आमा काखमा राखी तिमीले मलाई
सेकेकी थियौ कुनामा बसी दाउरा जलाई

भोकले आँत हर्हर भयो भोकाइनौ तैपिन
दुःखले कति रुवायो मलाई रुवाइनौ तैपनि

मेला र पात उकाली हिंड्दा छोरालाई संझेर
दिएको खाजा पटुकी भित्र भोकै छ गमेर

एक तुर्की दूध पिइनौ तर पियायौ मलाई
शीतल माया दिई नै रह्यौ आफैलाई जलाई

प्राण भन्दा प्यारो मलाई गरेकी तिमीले
झल्झल सम्झी बसेको छु बिर्सन्नँ मैले

बढेर ठूलो यो छोरो होला फर्केला सुदिन
सुख त त्यही दिनमा हुन्छ देला यो जुन दिन

कोदाको रोटी मकैको ठेला खाएर आफूले
पकाइदिन्थ्यौ स्वादिष्ट खाना खानेछ छोराले

घटघट छोराले पानी पिएको देखेर
तिर्सना मेट्ने महिमा तिम्रो सक्दिनँ लेखेर

जाडो आउँदा सर्दीको पीर लागेर रातमा
पटक् पटक् उठेर हेर्थ्यौ छोरा छ साथमा

लाम्खुट्टे आउँथ्यो छोरालाई टोक्दा दुख्थ्यो आमालाई
नपोल्दे मेरो नानुलाई भनी फकाउने घामलाई

लिखा र जुम्रा परेभने उडाउँछन् तिमीलाई
भनी भनी दिनदिनै नुहाउने मलाई

मैलो भयो लाएको लुगा नराम्रो देखियो
लगाइदिई अर्को लुगा माया त्यो पोखियो

मिची मिची नरम बनाई खुवाउने खाना त्यो
पानी कम भएछ पाक्दा अहो कडा भो

साधारण जरो आउँदा निस्लोट भएको
ठानेर तिमी प्रेमले गर्दा कस्तरी रोएको

मेरो राजा भनेर खाली काखमा राखेर
रक्षा गर परमेश्वर भगवान् डाकेर

वारीपारी छताछुल्ल त्यो खोला बढेर
पाल्नेछ मलाई जागिर खाई धेरैनै पढेर

दिव्यरुप्को छ छोरो मेरो प्राणको आधार
भनेर मनमा गमेर बस्थ्यौ झार्दिनँ चंधारा

दुःख त मलाई दुई-चार वर्ष सानो छ नानु यो
कर्तव्य मेरो लालन पालन गर्दै नै जानु हो

झोलुंगोमा रुँदा छोरो हिर्दय हल्लियो
बनाउनु पर्छ संसार भरमा यसैलाई बलियो

सानामा उचित स्याहार दिई हुर्काउनुछ मैले
भनेर खाली कल्पने तिम्लाई छोड्दीनँ म ऐले

कर्तव्य आफ्नो थाहा छ मलाई देवी हौ तिमी त
परमेश्वरी आमा तिमी परमेश्वर जनक

एक वर्ष नपुग्दैदेखि बिरामी भैगयो
रातको निद्रा दिनको चैन छोराले लैगयो

धामी र झाँक्री डाक्टरहरु बोलाई बोलाई
लौन आऊ शान्त पार यो मेरो मनलाई

भनेर मलाई लड्दै-पड्दै बचायौ त्यसरी
बैगुनी आज बिसे्रर विगत बन्छु म कसरी

नुनको ढिको टोकेर अनि पानीले निलेर
एक गास भात खाएर बस्यौ मुख नै बारेर

सल्लाह र सम्मतिमा डाक्टरहरुको
गरिनौ भर स्याहार गर्न जहान अरुको

जागेर चाँडै कुखुरो समेत नबास्दै रातमा
सकेर काम उठाउने मलाई मायाको साथमा

आँसूको भेल बहाई रोयौ हे मेरो लाल् भनी
एकैछिन् अघि खेल्दै थियो ऐले के भो नि

उठ न उठ सुतेर किन बस्दछौ यसरी
हे मेरो प्राण छाडेर नजाऊ मलाई यसरी

छाडेको थिएँ संसार सब माया नै मारेर
फर्केर आएँ नसकी जान तिमीलाई छाडेर

मरेर बाँच्यो त्यो दिल हाँस्यो संसारै उज्यालो
झलमल्ल लागेको घाम तिम्रो दिलको

दुःख र कष्ट मलाई नै देऊ छोरालाई बचाऊ
एउटा त गयो अर्कालाई छोड यो मन हँसाऊ

एउटा-एउटा माया अन्त दुइटाको माया यो
प्राण मेरो यै छोरो बन्यो नगर रिस भो

हाँसेर खेल्ने भित्र र बाहिर छोरा र छोरीलाई
देखेर पनि नदेखे मलाई ननिको तिमीलाई

रोगले साह्रै गलित पार् यो छाड्दैन यसलाई
भनेर खालि सुर्ताले आधा पार् यो त्यो जीउलाई

खाएको पनि नखाएजस्तो जगतै अँध्यारो
मलिन भए छोराको  मुहार भूतघर पँधेरो

भँयर झाँक्री देवी र देउता सम्झेर भाकेर
नराम्रो हेराइ नगर प्रभु यसलाई ताकेर

दान पुण्य गर्दापनि निरोगी छोरो होस्
थकित गलित् भएपनि प्यारमा उस्तै जोस्

घाम उदाउँदा एक भारी घाँस पुर् याई फर्कने
कसो भो होला छिट्टै छ जानु हूलबाट तर्कने

पिटेमा प्याट्ट त्यो छातिभित्र मुटु नै चस्कने
रोएको सुने के भयो होला भनेर झस्कने

सपना पनि छोराकै देख्ने विपना उसैको
ममाथि जति गर्दछ्यौ माया देखिनँ कसैको

जन्मूँला यहाँ धर्तीमा आई जेपनि बनेर
बोलाउन पाऊँ साक्षात् मेरी आमा हुन् भनेर

स्वर्गमा पनि बिछोड नहोस् आमा र छोराको
कानले जहाँ भए'नि सुनोस् तिमीले बोला'को

पोतेकी थियौ तुलसी-मठ सुताउन मलाई
बैकुण्ठवास मिलोस आमा पछि तिमीलाई

देवताहरु स्वर्गमा तिम्रो यशगान गरेर
धन्य छ धन्य भनून् मलाई ती आमा पाएर

आँपको दाना दिएका खान सम्झेर छोरालाई
सुटुक्क राखी ल्याएर दिन्थ्यौ तिमीले मलाई

झल्झली खालि संझेर म मेला र पातमा
दगुर्दै आई झोलुंगो झिक्थ्यौ लिएर हातमा

नपढेपनि अक्षरहरु चिनाउने रहर
पढाउनलाई पठाउनेछु ठूलो त्यो शहर

ताते-ताते गरेर मलाई िहंड्न सिकायौ
ज्ञानी-गुनी बन्नुपर्छ कथा नै सुनायौ

चुनु बाबु चुनु बाबु अब त निदाऊ
हाँस न हाँस अहिले दन्त लहर मिलाऊ

हरायो प्राण भनेर रुने नबुझी लुकेको
बिसे्रको छैन म आफू लड्दा आमालाई दुःखेको

आमाको माया होस् त मेरै आमाको जस्तो होस्
नबुझेर आमालाई हेप्नु छोराको साह्रै दोष्

संसारभरि खोजेरपनि पाइँदैन आमालाई
नर्कनै पाउँछ अवश्य अधम् तिनलाई रुवाई

पुछने आँसू हो मेरो लक्ष्य आमाको आँखाको
दिएर सुख आमालाई सदा वहार मायाको

व्रतवन्ध गरेर यस्को रोग नै कटाउँछु
गोर्खाकाली पूजेर यस्को शक्तिलाई जगाउँछु

आशिर्वाद देऊ ए जोगीबाबा शतायु होस् भनी
बिन्ती छ माफ गर है संगी यसको दोष् पनि

सातै वर्ष काटेर आयो मुहार फकि्रयो
चलाख भयो पर्दैन भन्न लौ न नि ककि्रयो

खाना खान्छ लगाई मन भोक छ आँतमा
खुशीले खाना खुवाउँदा आँशु निस्कने साथमा

निन्द्रा'नि पर्छ काम'नि आउँछ अचेल हातमा
छोडिनौ अझै सुताउन मलाई राखेर काखमा

छोरालाई राम्रो पढाउनु पर्छ भविष्यकालमा
सधैं जस्तै पहिला नै हुन्छ आउने सालमा

पढ न पढ ए मेरा बाबु नसुत धेरै बेर
हरे राम जपेर साथी बसिथ्यौ पढुन्जेल

भालेको डाँक भन्दा'नि पैले उठेर तिमीले
सुतेको मैले देखिनँ चाँडै फुर्सद कहिले

खटेर कति सकेकी गर्न ए आमा तिमीले
आऊ न आऊ थकाइ त मेट एकैछिन् तिमीले

बारीको डल्ला फोरेर फेरि खेत नै गोड्नलाई
लिएर साथमा पुग्दथ्यौ आमा नसकी छोड्नलाई

स्कूल गयो फर्केको छैन ढुक्ढुक मन् भयो
आउँछ अब पढ्दैमा बरा लामो यो दिन् गयो

तगारातिर बसेर बाबु भनेर ल्याउने
भोकायो होला पीरले छिटो खाजा नै ख्वाउने

गर्दामा काम खिएला फेरि अचम्म तिम्रो पीर
सराप गर्दा अरुले उस्लाई रोपेझैं तातो झीर

फरक्क फर्कोस् सरापहरु गरेका यसलाई
उन्नति नहोस् लाग्दछ डाढो मेरो नै जसलाई

आँखाको नानी मानेर सधैं स्याहार गरेको
संझेर सधैं यो मेरो लाल झण्डैले मरेको

मायाले तिम्रो हरायो होला यम दूतलाई
ढोग्दछु सधैं मानेर देवी मेरी आमालाई

प्यारो छ प्यारो शब्द यो "आमा" संसार भरमा
भाग्यमानी रहेछु आमा यहाँका नरमा

दूर्लभ उत्तम् गर्भमा तिम्रो रहने सौभाग्य
दिएर मलाई कृतज्ञ पार् यौ रहेछ अहोभाग्य

पुरस्कार ल्याएको देखी संसारै जितेको
सपना देख्थ्यौ सबले उसको गोडा नै मिचेको

ऐया र आत्थु भनिनौ हेर सहेर त्यो पीडा
पीर नै पार्न चाहिनौ मलाई खपेर त्यो पीडा

बढ्दै गयो यो छोरो तिम्रो खुशीले रमायौ
हिंड्दा-हिंड्दै लड्ला पथमा औंला समायौ

तिर्सनाहरु मेटिँदै गए "आमा" को पुकारले
अचम्म तृप्ति दिएरै रह्यो त्यही नै शब्दले

दिसा र पिसाब फोहोरहरु घिन नै नमानी
भनिनौ कैले जहाँ पायो त्यहीं दगुर्ने बेइमानी

गुनासाहरु नआइकन पालेर पोसेर
गल्ती सब माफ् गरायौ आफैलाई झोसेर

म कति भनूँ शेषनाग पनि बोलेर थाक्नेछन्
बुझेर सब्ले म आश गर्छु आमाको मान् राख्नेछन्

दूधको भारा बिर्सेर आफू हुर्केको पिएर
अधम् हो त्यो आमालाई ताड्ने स्वार्थमा डुबेर

त्योभन्दा नीच देख्दिनँ म त नर्ककी बासिन्दा
आमा र छोरा बीचमा खट्पट् गराउने रोजिन्दा

अरुको लाख आमाको काख यो कुरो बुझेर
राख्नुपर्छ मान्छेले आफ्नी आमालाई पूजेर

बिर्सन्नँ आज बोकेर बुई जंघार तरेकी
वितल पर् यो भनेर पीरमा ती पर सरेकी

चारैमा दिन बिताउन पनि कठिन उनलाई
पियाइन् सदा आफ्नै दूध राखिनन् कोही धाइ

फूच्चे नै देख्छिन् यो मेरो छोरो साह्रै छ कम्जोर
रेखदेख गर्छिन् अझै विगत झैं सम्झेर

विरामी परिन् ओछ्यानमा पनि मेरै छ तर्कना
यी मेरी आमा कसरी सक्छु लौ भन बिर्सन

सुतेकी उनी नसकिकन पोखरा अस्पताल
सोधेर कहिल्यै थाकिनन् आमा छोराको के छ हाल

बेहोशी बीच फूटेको शब्द पैलो त्यो 'निर्मल'
छैन साचो आमालाई भने कसरी झल्मल

जुन दिन आमा हाँस्लिन् मेरो आत्मानै हाँस्नेछ
आमाको पूरा रोगलाई जित्दा हृदय नाच्नेछ

ईश्वर तिमी दयालु बन कृपा नै गरिदेऊ
नयाँ जीवन बिन्ती गर हामीलाई छरिदेऊ

चाहिन्न केही ऐश्वर्य पनि तुच्छनै सम्झन्छु
आमाको न्यानो त्यो माया पाउँ सधैं म माग्दछु

मेरी आमा, आमा मेरी, उनलाई यो छोरा
गर्नेछ सेवा बिर्सेर सब, इच्छा होस् यो पूरा ॥

(कम्प्युटरीकृत मिति : २०६०।१।२३; स्थान : कीर्तिपुर)

Wednesday, July 11, 2012

म्याग्दे खोला बग्यो सललल, मायालुको मुहार् झललल (It was writeen about 20 years ago)

म्याग्दे खोला बग्यो सललल
मायालुको मुहार् झललल

फागुपूर्णे मेला भर्न थर्पु झेरकी
पानी खेल्न होकि किन खोला तरेकी
किन हामीदेखि परपर सरेकी
मायालुलाई नचिनेर होकि डरेकी
म्याग्दे खोला …

 घर तिम्रो छाङ होकि पर् यो मनपाङ
सत्ते कुरा भन आज हामी जान्न पाऊँ
तिम्रो घर तिलाहार या हो चोक्रे गाउँ
उत्तर हो कि दक्षिण हो कि तिम्रो जन्म ठाउँ
म्याग्दे खोला …

छबिसेको पुलमा बसी खोला हेरेकी
कम्मरमा पटुकी झैं के पो बेरेकी
खैरेनीटार जाने होकि जाने दमौली
मन्का कुरा कति दिन राख्छ्यौ मन्मै लि
 म्याग्दे खोला …
(It was written about 20 years ago.)

Monday, April 16, 2012

निर्मलमणि अधिकारी 'आयोदधौम्य' कृत संचार मीमांसा (काव्य) को पाँचौँ अधिकरण

संचार मीमांसा (काव्य)
पाँचौँ अधिकरण

साधारणीकरण-ढाँचा संचार देखाउँछ
सहृदयताको लागि संचार प्रष्ट्याउँछ ।
आधिभौतिक् आधिदैविक् अनि आध्यात्मिक
हिन्दू-चिन्तन पद्धतिको सार बताउँछ ॥४९॥

रेखीय किन छैन यस्को संरचना
बुझ्नलाई गर्नु पर्छ वैदिक् विवेचना ।
दिक् र काल चक्रीय मानिने दुवै यहाँ
दिक्-काल्भित्रै हुने संचार रेखीय तब कहाँ ॥५०॥

यसैबारे थप अर्को कुरा पनि बुझ्नू
दोहोरो नै संवादको हिन्दू मत सोच्नू ।
निरन्तर कि्रया अनि प्रतिकि्रया देख्नू
त्यसैले त पर्यो मैले यस्तो चित्र लेख्नु ॥५१॥

हिन्दू समाज् भेद विभेद् बीच हुँदा पनि
संचार सफल् हुने कारण् के पो होला नि ।
ढाँचा यस्ले प्रष्ट्याउँछ त्यो रहस्य पिन
सहृदयता नै त्यस्तो खास तत्व हो नि ॥५२॥

वर्ण आश्रम जात जाति अनि अरु कुरा
धनी गरिब शोषक् शोषित् कति कति छुरा ।
भाषा बोली चाल चलन् यस्ता धेरै कुरा
यसो हेर्दा विभाजनै विभाजन् छ पूरा ॥५३॥

सहस्र वर्ष सभ्यताका बितिसक्दाखेरि
देखेकै छौँ संवाद सफल हाम्रा वरिपरि ।
विभाजन छ तापनि छैन संचारमा
समस्यालाई हटाउन सहृदय भावना ॥५४॥

असमान सामाजिक सम्बन्धलाई जिती
विभेदका भौतिक स्थितिलाई मिची ।
सहृदयताको ज्योति प्रदीप्त छ सधैँ
अपसंचार हुनलाई दिँदैन है कबै ॥५५॥

यदि संचार असफल कतै भएदेिख
अपसंचार प्रबल कतै रहेदेखि ।
बुझ्नु पर्छ सहृदयता पक्का भयो कमी
उपाय गर्नु गर्छ संस्कार् भर्न भनी ॥५६॥

संचारमा रत दुई पक्ष कस्ता हुने
सम्बन्धको स्वरुप्बारे बुझौँ मनै छुने ।
संचार-स्वार्थ होइन यहाँ सम्बन्ध नै स्वयम्
प्रथम् कुरा हुन जान्छ संचारमा बुझम् ॥५७॥

पश्चिमा संचारका अधिकतर् ढाँचा
प्रेषकको प्रधान्तामा जोड दिन्छन् काँचा ।
साधारणीकरण्-ढाँचा अर्कै कुरा भन्छ
प्रेषक्-प्रापक् दुवैको सह-अस्तित्व मान्छ ॥५८॥

सहृदयता अवधारणा राम्ररी बुझी
बुझिनेछ प्रेषक्-प्रापक् सम्बन्ध पनि ।
आरम्भमा सामान्य अभिमुखीकरण् भई
साचार् सुरु गरी पुग्ने सहृदय स्थिति ॥५९॥

अर्थापन्कै सन्दर्भमा कुरा गर्ने हो त
प्रेषक् होइन प्रापक पो शक्तिशाली हुन्छ ।
अर्थापन गर्दाखेरि प्रापक्ले नै गर्छ
यो तथ्यलाई सदैव बुझिराख्नु पर्छ ॥६०॥

साधारणीकरण-ढाँचा ध्यानपूर्वक् हेरौँ
अभिव्याजना अनि रसास्वादन चिनौँ ।
संचारको प्रकि्रयामा निर्णायक बुझौँ
भतृ्रहरि भरत्मुनि धेरै चिन्तन गरौँ ॥६१॥

शब्दका चार तह परा पहिलो मानी
पश्यन्ति र मध्यमा अनि वैखरी ।
श्रवण्बाट सुरु हुने शब्दको प्राप्ति
मनन र निदिध्यासन् साक्षात्कार्मा व्याप्ति ॥६२॥

यति गहन् चार श्रेणी हुनु पर्ने कारण्
आन्तरिक संचारमा जोड दिने चलन् ।
आभ्यन्तरिक अनुभूति महत्वको चरण्
इन्द्रिय भन्दा उच्च ज्ञानको छ विधान् ॥६३॥

बाह्य संसार् नकारेको हुँदै होइन हेर
यसैलाई परम् सत्य मान्याछैन तर ।
बृहदको कारणमा सूक्ष्म छ है बुझ
ब्रह्माण्डलाई आफैँभित्र अनुभूत गर ॥६४॥

सन्दर्भको जुन् विधान ढाँचाभित्र छ है
भतृ्रहरिबाटै यस्लाई विकास् गरियो है ।
व्याख्या यस्ले गर्छ हेर अर्थबोध सही
प्रेषक्-प्रापक् दुवैको हुन जान्छ उही ॥६५॥

लौकिक संचारमा कि्रया प्रतिकि्रया
साचार्रत पक्षलाई राख्छ सकि्रय ।
मननको तह पार गर्छ जस्ले तर
प्रतिकि्रया नचाहिने निदिध्यासन् साक्षात्कार ॥६६॥

संचारको मद्वारा विकसित् यो ढाँचा
भएकाले हिन्दू मत्को पूरापूर सच्चा ।
आवश्यक पन्र्यै थियो भौतिक् भन्दा पर
पुगिकन व्याख्या गर्ने जीवन उच्चतर ॥६७॥

ख्याल राखी वैदिक हिन्दू मान्यतालाई
आधिदैविक् साथमा आध्यात्मिक् साचार्लाई ।
साधारणीकरण-ढाँचा प्रष्ट्याउँदै छ है
संचारको क्षेत्र त यी तीन्वटै हुन् है ॥६८॥

भौतिक र मानसिक साचारको कुरा
सन्देशको साझेदारी सफलता पूरा ।
आदर्शको अवस्थामा सबै संचारवाला
पुग्दछन् जुन् स्थिति हो है सहृदयता ॥६९॥

आध्यात्मिक संचारमा अझै पर पुग्ने
सहृदयी बनेपछि साक्षात्कार हुने ।
मोक्ष पनि सम्भव साचार्बाटै हेर
शब्दब्रह्मलाई नै गरी साक्षात्कार ॥७०॥

लक्ष्य के हो संचारको यसले बुझाउँछ
संचारबाटै समझ्दारी हुने देखाउँछ ।
सूचनाको साझेदारी हुँदै अघि बढी
एकत्वको अनुभूति गर्नु पर्छ साथी ॥७१॥

पुरुषार्थ मानवका चारवटा मानवका भन्ने
अर्थ काम धर्म मोक्ष यसरी जान्ने ।
हिन्दू मत मेरो ढाँचा अंगीकार गर्छ
संचारबाटै प्राप्य छन् भन्ने प्रष्ट्याउँछ ॥७२॥

समष्टिमा भन्नु पर्दा केन्द्रीय भाव
सहृदयता बुझेपछि बुझिनेछ सब ।
संचारको प्रकि्रयामा धेरै गर्दा विचार्
सहृदय बन्नलाई हुनु पर्छ संचार ॥७३॥

Sunday, September 18, 2011

निर्मलमणि अधिकारी आयोदधौम्यका दुई नयाँ पुस्तक-कृतिहरु प्रकाशित

अधिकारी, निर्मलमणि । वि.सं. २०६८ । संचार मीमांसा । काठमाडौं : मिडिया एजुकेटर्स एसोसिएसन अफ् नेपाल ।

अधिकारी, ‘आयोदधौम्य’ निर्मलमणि । वि.सं. २०६८ । जीवन : अन्तर्दृष्टि (खण्डकाव्य) । तनहुँ : तरङ्ग साहित्यिक अभियान ।

Thursday, January 13, 2011

बुझ र फर्क (वि.सं. २०४९ मा राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार)

बुझ र फर्क
कवि - आयोदधौम्य (निर्मलमणि अधिकारी)

उजाड बनेको छ पृथ्वी
नीरस र फूङ्ग नेपाल -
कतै नदीमा बगरै-बगर टल्कने त होइन,
मानिसहरुको जीजीविषा धप्धप् बलेर
खरानी त हुन्न हाम्रो संसार !
ए मान्छे हो,
रोक आफैंलाई डढाउन खोज्ने हातहरु,
पछि फर्काऊ विष कुण्डतिर बढेका
तिम्रा ती खुट्टाहरु;
रुखसँग आत्मियता राखेर हेर,
यसका रत्याउने गीतका तालमा नाच त,
त्यसपछि तिम्रा हातहरु
ममतामयी नारीलेझैं
रुखलाई संरक्षण गर्न प्रयोग गर,
भविष्यमाथि बन्चरो नहान,
बुझ र फर्क -
हरित नेपालतर्फ ।
वि.सं. २०४९ मा राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार पाउन सफल यो कविता ऋचा, २०४९ कार्तिकमा प्रकाशित छ ।

Friday, December 3, 2010

कृति - जीवन : अन्तर्दृष्टि । विधा - खण्डकाव्य । कवि - 'आयोदधौम्य' निर्मलमणि अधिकारी । प्रकाशक - तरङ्ग साहित्यिक अभियान । प्रथम संस्करण - वि.सं. २०६७

कृति - जीवन : अन्तर्दृष्टि । विधा - खण्डकाव्य । कवि - 'आयोदधौम्य' निर्मलमणि अधिकारी । प्रकाशक - तरङ्ग साहित्यिक अभियान । प्रथम संस्करण - वि.सं. २०६७ (सन् २०१०) ।

'जीवन-सत्य'लाई बुझ्ने प्रयत्नरुपी यात्रालाई नै यस खण्डकाव्यको विषय-वस्तु बनाइएको छ । रुनु, हाँस्नु, रुनु-हाँस्नु, हाँस्नु-रुनु आदिलाई जीवन-भोगाइका अनेक आयामका प्रतीकका रुपमा यस खण्डकाव्यमा प्रयोग गरिएको छ । यी अवधारणाका मद्दतले जीवनका विविध पक्षहरुलाई प्रतिनिधित्व गराइएको छ । सक्कली जीवन अर्थात् 'जीवन-सत्य' भनेको 'आत्मसाक्षात्कार' नै हो भन्ने निष्कर्षमा यो कृतिको समापन हुन्छ ।
व्यक्ति एक्लै जन्मिन्छ; तर तत्क्षण सामाजिक सम्बन्धका साजालको एक अंशका रुपमा परिणत हुन्छ । माता-पितासँगको सम्बन्धको तन्तुबाट जोडिएर सारा ब्रह्माण्डसँग साइनो जोड्छ व्यक्तिले । प्रतिक्षण सामाजिकीकरणको साँचोले उसलाई यो वा त्यो रुपमा ढाल्न परीक्षण गरिरहेको हुन्छ । भौतिक मानसिक आध्यात्मिक सबै आयाममा समाज-निर्देशित मापदण्डमा बाह्य र आभ्यन्तरिक यात्रालाई गतिमान गराउने क्रममा रहने उक्त व्यक्ति समाजमा निहीत विविधता र तिनका फरक दाबी दिग्दर्शन अभिप्रेरणा आदिले रनभुल्ल हुने सम्भावना अत्यधिक रहन्छ । यही फेरोमा आफ्नो जीवनको 'सत्य' गन्जागोल भएको अवस्थामा पनि सहजै जीवन बाँच्न सक्नेहरु पनि अवश्यै छन् यो संसारमा; तर कतिपयलाई चित्त बुझ्दैन र जीवनको अर्थ खोज्ने यात्रा प्रवाहमान हुन्छ । बाढीसँगै बगेको सिन्को वा हूरीसँगै बतासिएको पत्करझैँ जीवन बाँच्ने नियतिमै अल्झेका हुन्छन् कतिपय; तर जीवनको अर्थ खोज्ने यात्रामा अघि बढ्नेहरु आफ्नो मानक आफैँ निर्धरण गर्न चाहन्छन् ।
प्रस्तुत खण्डकाव्यको मूल पात्र कोही एक मानव व्यक्ति को जीवनयात्रा साधारण मानिसको जीवनयात्रा होइन; यो त 'जीवन-सत्य'को खोजीको प्रतिबिम्बन हो । अन्ततोगत्वा व्यक्तिले आफ्नो जीवनलाई आफैँले बुझ्ने विधि निरुपण गर्छ । 'साक्षात्कार'को तहमा साधन र साध्य, ध्यान र ध्येय, विधि र विधाता, नाम र नामीबीच एकत्व हुने विश्वदृष्टिकोण/जीवनदर्शनमा विश्वास गर्ने भएकाले त्यसपछि खण्डकाव्यमा केही थप्नु पर्ने आवश्यकता नदेखिएको हो । यसरी यस कृतिमा मानवजीवनको आरम्भदेखि उठान गरेर जीवनयात्रालाई एक समुचित निष्कर्षसम्म पुर्याइएको छ ।

.....

Back-cover of the book contains the following:
प्रस्तुत कृतिका सर्जक हुन् - 'आयोदधौम्य' निर्मलमणि अधिकारी । नेपालको तनहुँ जिल्ला छाङ्ग गा.वि.स.-४ पिपलटारमा वि.सं. २०३३ मा जन्मेका निर्मलमणि अधिकारी 'आयोदधौम्य' को नवौँ प्रकाशित खण्डकाव्य हो यो । यसअघि टोकाहा, वीराङ्गना शूरप्रभा, क्षात्रमूर्ति जना, भूकम्पका खण्डहरहरु, असन्तोषी पानाहरु, आकाश यसरी खुल्छ, नियमित कथा यही संसारको र लक्ष्यवेध शीर्षकमा उनका खण्डकाव्यहरु प्रकाशित भइसकेका छन् । समष्टिमा साहित्य, संस्कृति, दर्शन, संचार, पत्रकारिता आदि विधामा गरी उनका करिब ३० वटा पुस्तक-कृतिहरु प्रकाशित भइसकेका छन् । साथै अधिकारीद्वारा लिखित दर्जनौँ शोधलेख एवम् सयौँ विश्लेषणात्मक लेखहरु पनि प्रकाशित छन् ।
अधिकारी तरङ्ग साहित्यिक अभियान (वि.सं. २०५२) का संस्थापक एवम् अध्यक्ष, नेपाली भाषा-संस्कृति परिषद् (वि.सं. २०५४) का संस्थापक महासचिव र युग निर्माण अभियान (वि.सं. २०५८) का संस्थापक अध्यक्ष हुन् । उनी मिडिया एजुकेटस्र एसोसिएसन अफ् नेपाल (वि.सं. २०६४) का पनि अध्यक्ष हुन् । यिनका अतिरिक्त स्थानीय, राष्ट्रिय, क्षेत्रीय तथा वैश्विक तहका अनेक संस्थाहरुमा पनि उनको संलग्नता रहेको छ ।
वि.सं. २०६३ देखि उनी काठमाण्डौ विश्वविद्यालय, भाषा तथा आमसाचार विभागमा प्राध्यापन गर्छन् । त्यसअघि उनी मदन भण्डारी मेमोरियल कलेज काठमाडौँमा पत्रकारिता तथा आमसंचार विभागका प्रमुख थिए । विगतमा उनले तनहुँस्थित माध्यमिक विद्यालयहरु र काठमाण्डौँस्थित उच्चमाध्यमिक विद्यालयहरुमा अध्यापन पनि गरेका थिए ।
निर्मलमणि अधिकारीले अनेक सम्मान पुरस्कार तथा फेलोसिप पाएका छन् । उनलाई नेपाल जेसिज राष्ट्रिय समितिले सन् २००८ मा वर्ष व्यक्ति घोषणा गरी स्वर्णपदकसहित सम्मान गरेको थियो भने सन् २००३ मा संयुक्त राज्य अमेरिकास्थित फोरम् फर् इन्टरफेथ् सोलिडारिटीले धार्मिक विषयवस्तुमा लेख्ने विश्वकै प्रभावशाली लेखकका रुपमा सम्मान गरेको थियो । उनले राष्ट्रिय वातावरण कविता प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार (वि.सं. २०४९) एवम् राष्ट्रिय निबन्ध प्रतियोगितामा स्वर्णपदक (वि.सं. २०५३) र प्रथम पुरस्कार (वि.सं. २०५४) पनि जितेका थिए । अधिकारीलाई देश/विदेशका विभिन्न संस्थाले हिन्दू भ्वाइस फेलोसिप (सन् २०१०-२०१२), चौतारी मिडिया फेलोसिप (सन् २०१०), स्वामी विवेकानन्द पारितोषिक (सन् २००९), उत्कृष्ट युवा पुरस्कार (सन् २००९), शुक्ला गण्डकी सम्मान (वि.सं. २०६०), हरफ साहित्यिक सम्मान (वि.सं. २०६१) आदि प्रदान गरेका छन् ।

Friday, November 12, 2010

आयोदधौम्यद्वारा वि. सं. २०५० लेखिएको एक टुक्रो

प्रीति-गान

लेख्न खोजेको थिएँ कविता नै
तर बनेछ यो त
तिम्रै कहानी ।
हेर मेरा आँखामा-
यहाँ महाकाव्यहरु प्रवाहित भइरहेछन्
तिम्रै,
फगत् तिम्रै ।
मेरा हरेक श्वास-प्रश्वासमा
आरोह-अवरोह तिम्रै प्रीतिगानका;
आहा ! धड्कनमा पनि त तिमी नै छौ ।